Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 130SHLOKA: 20
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 130

शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते ।
उपवासकृशो दीनश्श्रीकृष्णजिनाम्बरः ॥६-१३०-२०॥

śukle ca vālavyajane rājārhe hemabhūṣite |
upavāsakṛśo dīnaśśrīkṛṣṇajināmbaraḥ ॥6-130-20॥

Translation

...and (carrying) two white chowries (whisks) adorned with gold, worthy of a king. He was emaciated from fasting, miserable, and clad in black deerskin.

हिंदी अनुवाद

...तथा राजा के योग्य सोने से जड़े हुए दो सफेद चंवर (भी लिए हुए थे)। वे उपवास के कारण दुर्बल, दीन और काले मृगचर्म के वस्त्र पहने हुए थे।


English Commentary

The visual contrast is striking. Bharata holds royal insignias (gold chowries, umbrella), yet his own body is that of an ascetic ('emaciated from fasting', 'wearing black deerskin'). He appears wretched outwardly but is an emperor of renunciation internally. This image encapsulates Bharata's greatness—holding power without being consumed by it.

हिंदी टीका

यहाँ विरोधाभास दर्शनीय है। भरत के हाथों में राजसी ठाठ (स्वर्ण चंवर, छत्र) हैं, किन्तु उनका अपना शरीर तपस्वी जैसा है ('उपवासकृशः', 'कृष्णजिनाम्बरः')। वे बाहर से दीन दिख रहे हैं, लेकिन भीतर से त्याग के सम्राट हैं। यह दृश्य भरत के चरित्र की महानता को एक ही चित्र में उकेर देता है—वैराग्य और ऐश्वर्य का अद्भुत संगम।