Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 101SHLOKA: 9
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 101

त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम् ।
त्वया विहीनस्तव शोकरुग्णस्त्वां संस्मरन्नस्तमित: पिता ते ॥ ॥२-१०१-९॥

Tvāmeva śocaṃstava darśanepsustvayyeva saktāmanivartya buddhim । Tvayā vihīnastava śokarugṇastvāṃ saṃsmarannastamitaḥ pitā te ॥ ॥2-101-9॥

Translation

Grieving only for you, longing to see only you, with his mind fixed solely on you without turning away; separated from you, stricken by your grief, and remembering you, your father set like the sun.

हिंदी अनुवाद

वे केवल आपका ही शोक करते हुए, आपके ही दर्शन की इच्छा रखते हुए और अपनी बुद्धि को आप में ही आसक्त करके (लगाकर) शरीर त्याग गए। आपसे बिछड़कर, आपके ही शोक से रुग्ण होकर और आपका ही स्मरण करते हुए आपके पिता सूर्यास्त की भाँति अस्त (शांत) हो गए।


English Commentary

This verse is a masterpiece of pathos (Karuna Rasa). It describes the specific psychological state of Dasharatha at the moment of death. His focus was singular: Rama. He was grieving for Rama, longing for Rama, and meditating on Rama. Theologically, dying while fixated on a divine personality (and Rama is considered the avatar of Vishnu) grants liberation. Thus, Dasharatha attained a high spiritual state through his intense attachment (Sakta-buddhi). The metaphor Astamitah (set/sunset) implies that like the sun, the King was glorious and radiant until the very end, and his disappearance plunges Ayodhya into darkness.

हिंदी टीका

यह श्लोक 'अन्ते मतिः सा गतिः' (मृत्यु के समय जैसी मति, वैसी गति) के सिद्धांत को पुष्ट करता है। दशरथ का अंतिम समय पूरी तरह 'राममय' था। 'अनिवर्त्य बुद्धिम्' का अर्थ है कि उनकी बुद्धि किसी और विषय (राज्य, कौशल्या, या प्राण) की ओर नहीं गई, केवल राम में लीन रही। 'अस्तमित:' (अस्त हो गए) शब्द का प्रयोग राजा के लिए अत्यंत सम्मानजनक है, जैसे सूर्य अस्त होता है—यह संकेत देता है कि उनका तेज नष्ट नहीं हुआ, बस वे इस लोक से ओझल हो गए हैं। भरत यह सुनिश्चित कर रहे हैं कि राम जानें कि पिता ने उन्हें अंतिम क्षण तक नहीं भुलाया।