Srimad Valmiki Ramayana

पुरा भ्रात: पिता न: स मातरं ते समुद्वहन् ।
मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम् ॥२-१०७-३॥
Purā bhrātaḥ pitā naḥ sa mātaraṃ te samudvahan |
Mātāmahe samāśrauṣīdrājyaśulkamanuttamam ॥2-107-3॥
Translation
O brother, in the past, while marrying your mother, our father promised the kingdom as an unsurpassed bridal price (Shulka) to your maternal grandfather.
हिंदी अनुवाद
हे भाई! प्राचीन काल में हमारे पिता ने तुम्हारी माता (कैकेयी) से विवाह करते समय, तुम्हारे नाना (अश्वपति) को 'राज्य' रूपी श्रेष्ठ शुल्क देने की प्रतिज्ञा की थी।
English Commentary
This verse is critical regarding the legal and ethical framework of the Ramayana. While popular narrative focuses on the two boons, Rama here invokes 'Rajyashulka' (nuptial price/dowry). This refers to a pre-nuptial agreement where Dasharatha promised Kaikeyi's father that her son would succeed him. Rama argues that Bharata's succession is not merely the result of a manipulative boon, but a binding contractual obligation from their parents' marriage. By framing it this way, Rama attempts to remove the stigma of 'usurpation' from Bharata, proving that Bharata's kingship is legally valid and essential for Dasharatha's truthfulness.
हिंदी टीका
यह श्लोक रामायण के न्यायशास्त्र (Jurisprudence) की दृष्टि से अत्यंत महत्वपूर्ण है। प्रायः लोग केवल दो वरदानों की बात करते हैं, किन्तु यहाँ राम 'राज्यशुल्क' का उल्लेख करते हैं। विवाह के समय वर पक्ष द्वारा कन्या पक्ष को जो वचन या धन दिया जाता है, उसे शुल्क कहते हैं। महाराज दशरथ ने कैकेयी के पिता से वादा किया था कि कैकेयी का पुत्र ही राजा होगा। राम यहाँ स्पष्ट करते हैं कि राज्य पर भरत का अधिकार केवल वरदान के कारण नहीं, बल्कि विवाह की मूल शर्त (Contract) के कारण भी है। यह तर्क भरत को यह समझाने के लिए है कि राज्य लेना कोई पाप नहीं, बल्कि उनका वैधानिक अधिकार और पिता के सत्य की रक्षा है।