Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 88SHLOKA: 17
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 88

हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम ।
ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥ ॥२-८८-१७॥

Hā hantāsmi nṛśaṁso'ham yatsabhāryaḥ kṛtemama । Īdṛśīṁ rāghavaḥ śayyāmadhiśe­te hyanāthavat ॥ ॥2-88-17॥

Translation

"Alas! I am indeed cruel; for my sake, Raghava along with his wife sleeps on such a bed like an orphan."

हिंदी अनुवाद

"हाय! धिक्कार है, मैं कितना क्रूर (नृशंस) हूँ! कि मेरे कारण पत्नी सहित श्रीराम अनाथ की भांति ऐसी शैया पर सो रहे हैं।"


English Commentary

This is the moment of intense internalization of guilt. Bharata exclaims hā hanta (alas/woe) and labels himself nṛśaṁsa (cruel/wicked). The phrase mama kṛte (for my sake) reveals that he holds himself responsible for the exile. Seeing Rama sleep anāthavat (like an orphan/helpless one) is the ultimate insult to the King, and Bharata feels he is the architect of this degradation. It is a powerful expression of vicarious guilt, where the beneficiary of a sin feels more remorse than the sinner.

हिंदी टीका

यह भरत के आत्म-ग्लानि (Self-reproach) का चरम है। 'हा हन्त' (हाय, खेद है) – यह विलाप का स्वर है। वे स्वयं को 'नृशंस' (क्रूर/हृदयहीन) कहते हैं। यद्यपि भरत का इसमें कोई दोष नहीं है, वे कैकेयी के कर्मों का सारा भार अपने ऊपर लेते हैं। 'मम कृते' (मेरे लिए/मेरे कारण) – यह स्वीकारोक्ति उनके दुःख का केंद्र है। श्रीराम, जो त्रिलोक के स्वामी हैं, 'अनाथवत्' (अनाथ की तरह) सो रहे हैं – यह उपमा भरत के हृदय को छलनी कर देती है। वे स्वयं को इस पूरी त्रासदी का एकमात्र अपराधी मानते हैं।