Srimad Valmiki Ramayana

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥२-९२-२०॥
Yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām । Piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi ॥2-92-20॥
Translation
O Lord, she whom you see here, miserable and emaciated by grief and fasting, is the Queen Consort (Mahishi) of my father, looking like a goddess.
हिंदी अनुवाद
हे भगवन! जिन्हें आप यहाँ दीन, शोक और उपवास (अनशन) से दुर्बल हुई देख रहे हैं, वे मेरे पिता की पटरानी (महिषी) हैं, जो साक्षात् देवी के समान हैं।
English Commentary
Bharata begins with the senior queen, Kausalya. He paints a poignant picture of her suffering: śoka (grief) and anaśana (fasting) have left her karśitām (emaciated). Despite her frailty, he compares her to a deity (devatāmiva), suggesting an aura of holiness and dignity that transcends her physical condition. This highlights the immense respect Bharata holds for her, acknowledging her status not just as the Queen Consort (Mahiṣī) but as a venerated mother figure.
हिंदी टीका
भरत सबसे पहले अपनी बड़ी माता कौसल्या का परिचय देते हैं। वे उनकी शारीरिक अवस्था का कारण बताते हैं—'शोकानशनकर्शिताम्' (दुःख और भोजन त्यागने से कमजोर)। यह उनके पति-वियोग और पुत्र-वियोग की तीव्रता को दर्शाता है। इसके बावजूद, भरत उन्हें 'देवतामिव' (देवता के समान) कहते हैं, जिसका अर्थ है कि शारीरिक दुर्बलता के बाद भी उनके चेहरे पर एक सात्विक तेज और गरिमा बनी हुई है। यह एक आदर्श भारतीय नारी का चित्र है जो तप और त्याग की मूर्ति है।