Srimad Valmiki Ramayana

YUDDHA KANDASARGA: 128SHLOKA: 28
Srimad Valmiki Ramayana - Yuddha Kanda - Sarga 128

क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥६-१२८-२८॥

krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram |
dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśamāśramavāsinam ॥6-128-28॥

Translation

Just one Krosha (about 2 miles) from Ayodhya, he saw Bharata, wearing bark and black antelope skin, emaciated, miserable, and living in a hermitage.

हिंदी अनुवाद

अयोध्या से केवल एक कोस की दूरी पर, उन्होंने भरत को देखा जो वल्कल और काला मृगचर्म पहने हुए थे, दीन और दुर्बल थे तथा आश्रम में रहते थे।


English Commentary

Hanuman finally spots Bharata. The contrast is striking: while the kingdom flourishes, the ruler is 'dinam' (miserable) and 'krisham' (thin/emaciated). Wearing bark and deerskin, Bharata lives like a hermit, not a king. This visual confirms he has not enjoyed the royal luxuries.

हिंदी टीका

अब हनुमान जी का सामना उस दृश्य से होता है जिसकी कल्पना श्री राम ने भी नहीं की होगी। जहाँ प्रजा सुखी है, वहां राजा (भरत) 'दीनं' (दुखी) और 'कृशम्' (दुर्बल) हैं। वे राजसी वस्त्रों के बजाय 'चीरकृष्णाजिनाम्बरम्' (पेड़ की छाल और मृगचर्म) पहने हैं। यह भरत के त्याग का प्रत्यक्ष प्रमाण है।