Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 14SHLOKA: 17
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 14

नरकम् कालकम् चैव कालका अपि व्यजायत ।
क्रौन्चीम् भासीम् तथा श्येनीम् धृतराष्ट्रीम् तथा शुकीम् ॥ ॥३-१४-१७॥

Narakam kālakam caiva kālakā api vyajāyata |
Krauñcīm bhāsīm tathā śyenīm dhṛtarāṣṭrīm tathā śukīm ॥3-14-17॥

Translation

Kalaka gave birth to Naraka and Kalaka. (Tamra had five daughters)—Kraunchi, Bhasi, Shyeni, Dhritarashtri, and Shuki.

हिंदी अनुवाद

कालका ने नरक और कालक (नामक पुत्रों) को जन्म दिया। (ताम्रा की पाँच कन्याएँ थीं)—क्रौन्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री और शुकी।


English Commentary

Jatayu continues the genealogy by first mentioning the offspring of Kalaka (a wife of Kashyapa), who birthed the Danavas Naraka and Kalaka. The verse then transitions to the lineage of Tamra, listing her five daughters: Kraunchi, Bhasi, Shyeni, Dhritarashtri, and Shuki. These names are significant as they represent the matriarchs of the avian world. Kraunchi is associated with cranes or curlews, Shyeni with hawks/falcons, and Shuki with parrots. By reciting these names, Jatayu is laying the foundation for his own identity. He establishes that the birds of the forest possess a divine lineage, tracing back to the same sages as the humans and gods, thereby elevating the status of all creatures in Rama's eyes.

हिंदी टीका

इस श्लोक में जटायु दानवों और पक्षियों की माताओं का परिचय दे रहे हैं। कालका (कश्यप की पत्नी) से नरक और कालक नामक शक्तिशाली दानवों की उत्पत्ति हुई। इसके पश्चात, श्लोक का उत्तरार्ध ताम्रा (कश्यप की अन्य पत्नी) की कन्याओं की सूची का आरंभ करता है, यद्यपि ताम्रा का नाम अगले श्लोक में स्पष्ट रूप से आता है। ये पाँच नाम—क्रौन्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री और शुकी—पक्षी जगत के विभिन्न वर्गों की आदि माताएँ हैं। जटायु यह विवरण इसलिए दे रहे हैं ताकि वे सिद्ध कर सकें कि पक्षी केवल साधारण जीव नहीं, बल्कि ऋषियों और प्रजापतियों की संतान हैं। यह वन में रहने वाले श्रीराम के लिए एक महत्वपूर्ण ज्ञान है कि वे किनके वंशजों के बीच निवास कर रहे हैं।