Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 15SHLOKA: 18
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 15

स्यन्दनैः चंदनैः नीपैः पर्णासैः लकुचैः अपि ।
धव अश्वकर्ण खदिरैः शमी किंशुक पाटलैः ॥३-१५-१८॥

syandanaiḥ candanaiḥ nīpaiḥ parṇāsaiḥ lakucaiḥ api |
dhava aśvakarṇa khadiraiḥ śamī kiṃśuka pāṭalaiḥ ॥3-15-18॥

Translation

(The place is also surrounded by) Syandana, Sandalwood, Neepa, Parnasa, Lakucha, Dhava, Ashvakarna, Khadira, Shami, Kimshuka, and Patala trees.

हिंदी अनुवाद

स्यन्दन, चंदन, नीप, पर्णास, लकुच, धव, अश्वकर्ण, खैर, शमी, पलाश और पाटल के वृक्षों से भी (यह वन घिरा है)।


English Commentary

The botanical catalogue concludes here with trees of high ritual significance. "Khadira," "Shami," and "Kimshuka" (Palash) are essential for Vedic sacrifices (Yajnas). Their wood is used as Samidh (fuel) and for making ritual ladles. Sandalwood adds cooling fragrance. Rama is essentially confirming that the "supply chain" for their religious duties is intact in this region. This detailed observation proves that Rama looks at the forest through the eyes of a Dharma-practitioner, ensuring the environment supports their spiritual discipline.

हिंदी टीका

वृक्षों की सूची यहाँ समाप्त होती है। यहाँ शमी, खैर (खदिर) और पलाश (किंशुक) का उल्लेख विशेष महत्वपूर्ण है क्योंकि ये 'यज्ञीय वृक्ष' हैं। इनकी लकड़ी का उपयोग वैदिक यज्ञों और हवन के लिए किया जाता है। चंदन शीतलता प्रदान करता है। राम लक्ष्मण को आश्वस्त कर रहे हैं कि यहाँ केवल भोजन ही नहीं, बल्कि नित्य अग्निहोत्र (धर्म पालन) के लिए आवश्यक समिधा भी सुलभ है। इस प्रकार पंचवटी भौतिक और आध्यात्मिक दोनों दृष्टियों से पूर्ण है।