Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 17SHLOKA: 6
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 17

सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भगिनी रामम् आसाद्य ददर्श त्रिदश उपमम् ॥ ॥३-१७-६॥

sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ |
bhaginī rāmam āsādya dadarśa tridaśa upamam ॥3-17-6॥

Translation

She was named Shurpanakha, the sister of the demon Dashagriva (Ravana). Approaching Rama, she saw him looking like a god.

हिंदी अनुवाद

वह (राक्षसी) रावण (दशग्रीव) की बहन थी, जिसका नाम 'शूर्पणखा' था। उसने राम के पास पहुंचकर उन्हें देवता (त्रिदश) के समान देखा।


English Commentary

The antagonist identifies herself: Shurpanakha, sister of the ten-headed Ravana. Her name literally means 'Winnowing-fan fingernails,' suggesting a coarse and dangerous appearance. The critical moment is her act of seeing (dadarsha) Rama. She perceives him not as a human enemy, but as tridasha upamam (god-like). This visual attraction is the spark that eventually burns down Lanka.

हिंदी टीका

यहाँ खलनायिका का परिचय होता है। 'शूर्पणखा' का अर्थ है जिसके नाखून (नख) सूप (winnowing fan) जैसे हों—यह उसके डरावने रूप का संकेत है। उसका परिचय 'दशग्रीवस्य भगिनी' (रावण की बहन) के रूप में देना उसकी शक्ति और पृष्ठभूमि को स्थापित करता है। उसने राम को 'त्रिदश उपमम्' (देवता समान) देखा—यही आकर्षण उसके विनाश और रावण के अंत का कारण बना।