Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 18SHLOKA: 12
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 18

को हि रूपम् इदम् श्रेष्ठम् संत्यज्य वरवर्णिनि ।
मानुषेषु वरारोहे कुर्यात् भावम् विचक्षणः ॥ ॥३-१८-१२॥

Ko hi rūpam idam śreṣṭham saṃtyajya varavarṇini । Mānuṣeṣu varārohe kuryāt bhāvam vicakṣaṇaḥ ॥ ॥3-18-12॥

Translation

O lady of excellent complexion and beautiful hips! What wise man would abandon this supreme form of yours to place his affection in human beings?

हिंदी अनुवाद

हे श्रेष्ठ वर्ण वाली! हे सुंदर अंगों वाली! ऐसा कौन सा बुद्धिमान व्यक्ति होगा जो तुम्हारे इस सर्वश्रेष्ठ अलौकिक रूप को त्यागकर मानव स्त्रियों में अनुराग रखेगा?


English Commentary

Lakshmana concludes his jest by rhetorically asking which vicakṣaṇaḥ (wise/discriminating person) would prefer a human (Sita) over the 'supreme form' of Shurpanakha. He uses the term Mānuṣeṣu (among humans) to draw a distinction between Sita's mortality and Shurpanakha's powerful, albeit demonic, nature. By calling her Varavarṇini (excellent complexion) and Varārohe (having beautiful hips), he mimics the language of courtship. This verse serves as the catalyst; by convincing her that her rejection is solely due to Sita's presence and that Rama actually prefers her 'superior' form, Lakshmana inadvertently directs her wrath toward Sita.

हिंदी टीका

लक्ष्मण यहाँ शूर्पणखा की 'राक्षसी शक्ति' और 'मायावी रूप' को मनुष्य योनि से श्रेष्ठ बताते हुए व्यंग्य करते हैं। वे 'मानुषेषु' शब्द का प्रयोग कर यह संकेत देते हैं कि सीता केवल एक साधारण मनुष्य हैं, जबकि शूर्पणखा विशिष्ट है। 'विचक्षणः' (बुद्धिमान/विवेकी) शब्द का प्रयोग करके वे कहते हैं कि राम जैसा ज्ञानी पुरुष तुम्हारे रूप की उपेक्षा कैसे कर सकता है? यहाँ लक्ष्मण शूर्पणखा की उस धारणा को पुष्ट कर रहे हैं जिसमें राक्षस स्वयं को मनुष्यों से श्रेष्ठ मानते थे। यह संवाद त्रासदी (tragedy) की ओर बढ़ रहा है क्योंकि शूर्पणखा इस मजाक को प्रोत्साहन समझ लेती है।