Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 21SHLOKA: 6
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 21

इति एवम् उक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता ।
विमृज्य नयने स अस्रे खरम् भ्रातरम् अब्रवीत् ॥ ॥३-२१-६॥

iti evam uktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā |
vimṛjya nayane sa asre kharam bhrātaram abravīt ॥3-21-6॥

Translation

Thus addressed and consoled by Khara, that indomitable woman (Shurpanakha) wiped her tear-filled eyes and spoke to her brother Khara.

हिंदी अनुवाद

खर के द्वारा इस प्रकार कहे जाने और सांत्वना दिए जाने पर, उस दुर्धर्षा (जिसे दबाना कठिन हो) शूर्पणखा ने अपने आँसू भरे नेत्र पोंछे और अपने भाई खर से कहा।


English Commentary

Shurpanakha is described as durdharṣā (inviolable/difficult to subdue/fierce), reminding us that despite her current state, she is a formidable demoness. Khara's consolation works; she regains enough composure to deliver her report. The action of wiping her tears (vimṛjya nayane) marks the transition from emotional outburst to factual reporting. She prepares to drop the bombshell regarding the fate of the fourteen warriors.

हिंदी टीका

यहाँ शूर्पणखा के लिए 'दुर्धर्षा' विशेषण का प्रयोग किया गया है, जिसका अर्थ है 'जिसे आसानी से हराया न जा सके' या 'दुस्साहसी'। यह संकेत देता है कि रोने-धोने के बावजूद उसका आंतरिक स्वभाव उग्र है। खर की सांत्वना पाकर वह अपनी भूमिका बदलती है—विलाप करने वाली अबला से पुनः एक प्रतिशोधी राक्षसी में। आँखों को पोंछना (विमृज्य) अब शोक से 'कार्य' (action) की ओर बढ़ने का संकेत है। अब वह जो कहेगी, वह खर को युद्ध के लिए तैयार करेगा।