Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 29SHLOKA: 16
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 29

प्राकृतान् राक्षसान् हत्य युद्धे दशरथ आत्मज ।
आत्मना कथम् आत्मानम् अप्रशस्यम् प्रशम्ससि ॥ ॥३-२९-१६॥

Prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśaratha ātmaja |
Ātmanā katham ātmānam apraśasyam praśamsasi ॥3-29-16॥

Translation

O son of Dasharatha! Having killed ordinary demons in battle, how do you praise yourself—an act which is unworthy of praise—by your own mouth?

हिंदी अनुवाद

हे दशरथनन्दन! साधारण राक्षसों को युद्ध में मारकर, तुम स्वयं ही अपनी प्रशंसा कैसे कर रहे हो, जो कि (वीरों के लिए) प्रशंसनीय नहीं है?


English Commentary

Khara attempts to devalue Rama’s achievement by categorizing the 14,000 demons as prākṛtān—common, ordinary, or vulgar soldiers. By doing so, he implies that defeating them required no great skill. He attacks Rama’s character by questioning his self-praise (atma-prashamsa), referring to it as apraśasyam (not to be praised/unworthy). Khara is trying to provoke Rama by suggesting that a true hero maintains dignity and silence, whereas Rama is behaving like a braggart. It is a classic tactic to unsettle an opponent by questioning their honor.

हिंदी टीका

खर अब वाकयुद्ध (psychological warfare) का सहारा लेता है। वह राम की पिछली जीतों को कमतर आंकते हुए उन राक्षसों को 'प्राकृतान्' (साधारण/नीच) कहता है, भले ही वे उसकी ही सेना के थे। उसका तर्क है कि कमजोरों को मारकर अपनी बड़ाई करना कायरता है। 'अप्रशस्यम्' शब्द का प्रयोग कर वह राम को यह याद दिलाने की कोशिश करता है कि 'आत्म-श्लाघा' (अपनी प्रशंसा स्वयं करना) क्षत्रिय धर्म या उच्च कुल के वीरों को शोभा नहीं देता। खर यहाँ राम के नैतिक मूल्यों पर प्रहार करने का प्रयास कर रहा है।