Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 33SHLOKA: 20
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 33

अप्रमत्तः च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः ।
कृतज्ञो धर्म शीलः च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥ ॥३-३३-२०॥

Apramattaḥ ca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ । Kṛtajño dharma śīlaḥ ca sa rājā tiṣṭhate ciram ॥ ॥3-33-20॥

Translation

That king who is vigilant, omniscient (through spies), self-controlled, grateful, and righteous in conduct, stays in power for a long time.

हिंदी अनुवाद

जो राजा प्रमाद रहित (सावधान), सब कुछ जानने वाला (गुप्तचरों के माध्यम से), जितेन्द्रिय, कृतज्ञ और धर्मशील होता है, वही राजा लंबे समय तक टिकता है।


English Commentary

Shurpanakha outlines the positive attributes of enduring kingship, serving as a foil to Ravana's current behavior. She lists vigilance ('apramatta'), omniscience regarding state affairs ('sarvajña'), control over senses ('vijitendriya'), gratitude ('kṛtajña'), and adherence to Dharma. This implies that political longevity ('tiṣṭhate ciram') is a result of moral and administrative discipline, not just brute force.

हिंदी टीका

शूर्पणखा अब एक आदर्श राजा के गुण बता रही है, जो रावण में नहीं हैं। 'विजितेन्द्रियः' (इन्द्रियों को जीतने वाला) होना राजा के लिए आवश्यक है ताकि वह भोग-विलास में कर्तव्य न भूले। 'कृतज्ञ' का अर्थ है जो सेवकों के अच्छे कार्यों को याद रखे और उन्हें पुरस्कृत करें। 'धर्मशील' का अर्थ है जो न्यायनीति पर चले। शूर्पणखा का तात्पर्य है कि केवल बाहुबल से राज्य नहीं चलता, चरित्र और नीति से चलता है।