Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 42SHLOKA: 29
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 42

उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।
राक्षसः सो अपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः ॥ ॥३-४२-२९॥

Upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa । Rākṣasaḥ so api tān vanyān mṛgān mṛgavadhe ratah ॥ ॥3-42-29॥

Translation

Approaching and smelling him, the wild deer flee in ten directions. Even though that Rakshasa delighted in killing deer, [he restrained himself].

हिंदी अनुवाद

वे जंगली मृग पास आकर, उसे सूंघकर (उसकी असलियत पहचानकर) दसों दिशाओं में भाग जाते हैं। यद्यपि वह राक्षस मृगों के वध में रुचि रखता था (फिर भी उन्हें मारता नहीं है)।


English Commentary

Nature eventually recognizes the fraud. While the visual disguise is perfect, the olfactory disguise fails. The real deer approach, but upon samāghrāya (smelling well), they detect the predator beneath the skin and scatter in panic (vidravanti). This verse creates dramatic tension; the animals know something is wrong, foreshadowing the danger to Sita. It also highlights Maricha's discipline. Known as mṛgavadhe ratah (intent on/delighting in killing deer), he suppresses his bloodlust to maintain his cover, prioritizing the abduction of Sita over his natural predatory instincts.

हिंदी टीका

यहाँ प्रकृति की सहज बुद्धि (instinct) मारीच की माया को भेद देती है। मृग पहले रूप देखकर पास आते हैं, लेकिन 'समाघ्राय' (सूंघकर) उन्हें राक्षस की गंध आती है और वे भयभीत होकर 'विद्रवन्ति' (भाग जाते हैं)। यह अत्यंत महत्वपूर्ण क्षण है। आँखें धोखा खा सकती हैं, लेकिन घ्राण शक्ति (सूंघना) सत्य बता देती है। दूसरी ओर, मारीच का संयम देखिए। वह 'मृगवधे रतः' (मृगों को मारने का शौकीन) है, उसका स्वभाव हिंसक है, फिर भी वह अपने अभिनय को बनाए रखने के लिए अपनी हिंसक वृत्ति को दबाता है।