Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 42SHLOKA: 33
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 42

मुक्ता मणि विचित्र अंगम् ददर्श परम अंगना ।
तम् वै रुचिर दंत ओष्ठम् रूप्य धातु तनू रुहम् ॥ ॥३-४२-३३॥

Muktā maṇi vicitra aṅgam dadarśa parama aṅganā । Tam vai rucira danta oṣṭham rūpya dhātu tanū ruhum ॥ ॥3-42-33॥

Translation

That supreme lady saw him—whose limbs were variegated with pearls and gems, whose teeth and lips were charming, and whose hair resembled silver-colored minerals.

हिंदी अनुवाद

उस श्रेष्ठ स्त्री ने उस मृग को देखा, जिसके अंग मोती और मणियों से सुशोभित थे, जिसके दाँत और होंठ आकर्षक थे, और जिसके रोंगटे चांदी के समान धातु के रंग के थे।


English Commentary

This detailed description reveals the extent of Maricha's magical fabrication. The deer is not a mere animal but a living tapestry of precious materials: pearls, gems, and hair like silver minerals. The reference to rucira danta oṣṭham (charming teeth and lips) is an anthropomorphic detail, making the deer seem less like a wild animal and more like an endearing, almost human-like pet. The collective effect of this extraordinary beauty is to suspend Sita's critical judgment, allowing the artifice to succeed completely.

हिंदी टीका

मारीच के छल का चित्रण यहाँ पूर्ण होता है। यह वर्णन किसी पशु का नहीं, बल्कि एक कलाकृति का है: 'मुक्ता मणि विचित्र अंगम्' (मोती और मणियों से विचित्र)। यह अतिरंजित सौंदर्य सीता को मंत्रमुग्ध कर देता है। विशेष रूप से, 'रुचिर दंत ओष्ठम्' (आकर्षक दाँत और होंठ) का वर्णन किया गया है, जबकि मृगों के होंठ और दाँत प्रायः इतने आकर्षक नहीं होते। 'रूप्य धातु तनू रुहम्' (चाँदी की धातु जैसे रोंगटे) उसकी कांति को और बढ़ा देते हैं। यह सब जानबूझकर किया गया था ताकि सीता की आँखें केवल उस मृग के भौतिक सौंदर्य पर टिक जाएं और उसके शिकारी स्वभाव को न देख पाएं।