Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 42SHLOKA: 35
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 42

विचचार ततः तत्र दीपयन् इव तत् वनम् ।
अदृष्ट पूर्वम् दृष्ट्वा तम् नाना रत्नमयम् मृगम् ।
विस्मयम् परमम् सीता जगाम जनक आत्मजा ॥ ॥३-४२-३५॥

Vicacāra tataḥ tatra dīpayan iva tat vanam । Adṛṣṭ pūrvam dṛṣṭvā tam nānā ratnamayam mṛgam । Vismayam paramam Sītā jagāma Janaka ātmajā ॥ ॥3-42-35॥

Translation

He wandered there, seemingly illuminating that forest. Seeing that deer made of various gems, which she had never seen before, Sita, the daughter of Janaka, experienced supreme astonishment.

हिंदी अनुवाद

वह वहाँ उस वन को प्रकाशित करता हुआ-सा विचरण कर रहा था। उस पहले कभी न देखे गए, नाना रत्नों से निर्मित मृग को देखकर जनक की पुत्री सीता ने परम आश्चर्य का अनुभव किया।


English Commentary

The deer's radiance is again noted, dīpayan iva tat vanam (as if illuminating the forest), cementing its supernatural quality. The decisive factor in Sita’s reaction is that the deer is adṛṣṭ pūrvam (never seen before). This novelty overcomes her rational judgment. Calling her Janaka ātmajā (daughter of Janaka) reinforces her royal heritage, implying that this magical, jeweled creature is something she feels entitled to possess, fitting her background. Her vismayam paramam (supreme astonishment) signals that she is ready to discard caution for the sake of acquisition.

हिंदी टीका

यह श्लोक सीता के मन पर पड़े प्रभाव का सार प्रस्तुत करता है। मृग की कांति इतनी अधिक थी कि वह वन को 'दीपयन् इव' (मानो प्रकाशित कर रहा हो) लग रहा था। सीता के आकर्षण का मुख्य कारण 'अदृष्ट पूर्वम्' (पहले कभी न देखा गया) होना है। सीता एक राजकन्या थीं जिन्होंने कई रत्न देखे होंगे, लेकिन यह वस्तु उनके अनुभव से बाहर थी। यह नवीनता ही उनके 'विस्मयम् परमम्' (परम आश्चर्य) का कारण बनी। 'जनक आत्मजा' (जनक की पुत्री) कहकर कवि उनके उच्च वंश और सहज राजसी इच्छा को याद दिलाते हैं, जो इस असामान्य वस्तु के प्रति उनके आकर्षण को न्यायसंगत ठहराती है।