Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 45SHLOKA: 10
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 45

अब्रवीत् लक्ष्मणः त्रस्ताम् सीताम् मृग वधूम् इव ।
पन्नग असुर गन्धर्व देव दानव राक्षसैः ॥ ॥३-४५-१०॥

abravīt lakṣmaṇaḥ trastām sītām mṛga vadhūm iva । pannaga asura gandharva deva dānava rākṣasaiḥ ॥ ॥3-45-10॥

Translation

Lakshmana spoke to the frightened Sita, who was like a female deer: "(O Devi,) by Pannagas, Asuras, Gandharvas, Devas, Danavas, or Rakshasas..."

हिंदी अनुवाद

(अगले श्लोकों से अन्वय) लक्ष्मण ने डरी हुई सीता से, जो हिरणी (मृग वधू) के समान थीं, कहा—"हे देवी! पन्नग, असुर, गन्धर्व, देव, दानव और राक्षसों के द्वारा..."


English Commentary

Lakshmana responds with restraint. Sita is likened to a mṛga vadhūm (doe/female deer), emphasizing her vulnerability and wide-eyed terror. This simile suggests innocence and fragility, eliciting sympathy rather than anger from Lakshmana despite her insults. He begins his rebuttal not by defending himself against the insults of lust, but by defending Rama's invincibility. He lists various classes of powerful beings (Pannagas, Asuras, etc.) to contextualize Rama's power, aiming to appeal to Sita's logic and faith in her husband.

हिंदी टीका

यहाँ लक्ष्मण की प्रतिक्रिया शुरू होती है। सीता की तुलना 'मृग वधूम् इव' (मृग की पत्नी/हिरणी के समान) से की गई है। जैसे हिरणी शेर की दहाड़ सुनकर कांपती है और अपनी बड़ी-बड़ी आँखों से भयभीत होकर देखती है, वैसी ही दशा सीता की है। लक्ष्मण जानते हैं कि सीता 'त्रस्ताम्' (डरी हुई) हैं, इसलिए वे क्रोध का उत्तर क्रोध से नहीं देते। वे सीता के भय को दूर करने के लिए तर्क और राम के शौर्य का वर्णन करना शुरू करते हैं। वे विभिन्न योनियों (पन्नग, असुर आदि) की सूची बनाते हैं जो राम को हराने में असमर्थ हैं।