Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 46SHLOKA: 15
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 46

ताम् उत्तमाम् त्रिलोकानाम् पद्म हीनाम् इव श्रियम् ।
विभ्राजमानाम् वपुषा रावणः प्रशशम्स ह ॥ ॥३-४६-१५॥

Tām uttamām trilokānām padma hīnām iva śriyam । Vibhrājamānām vapuṣa rāvaṇaḥ praśaśamsa ha ॥ ॥3-46-15॥

Translation

Ravana praised her, who was the most excellent among the three worlds, who shone with her physical radiance, resembling Lakshmi (the Goddess of Fortune) herself, though without her lotus.

हिंदी अनुवाद

तीनों लोकों की स्त्रियों में उत्तम, बिना कमल के साक्षात् लक्ष्मी (श्री) के समान प्रतीत होने वाली, और अपने शारीरिक सौष्ठव (कांति) से देदीप्यमान उस सीता की रावण ने प्रशंसा की।


English Commentary

Valmiki describes Sita as the "best in the three worlds." The simile Padma hinam iva shriyam is poetic brilliance. Shri is Lakshmi, the Goddess of Wealth, typically depicted seated on a lotus. Sita is likened to Lakshmi who is currently separated from her lotus (her royal comforts/throne), yet she retains her divine effulgence. She shines by her own vapusha (form/body). Ravana's praise here marks the transition from silent observation to active engagement, driven by her overpowering beauty that commands attention even in the wilderness.

हिंदी टीका

रावण द्वारा सीता की तुलना 'पद्म हीनाम् इव श्रियम्' (बिना कमल के लक्ष्मी) से करना बहुत अर्थपूर्ण है। लक्ष्मी जी का आसन कमल है, जो वैभव और स्थिरता का प्रतीक है। वन में सीता जी महलों के सुख (कमल) से दूर हैं, फिर भी उनकी 'श्री' (कांति/तेज) में कोई कमी नहीं आई है। वह अपने 'वपुषा' (शरीर/व्यक्तित्व) से ही प्रकाशमान हैं। रावण, जो स्वयं ऐश्वर्य का स्वामी है, सीता के इस नैसर्गिक तेज को देखकर मोहित हो जाता है और उनकी प्रशंसा (प्रशशम्स) करना शुरू करता है। यह प्रशंसा भक्ति नहीं, बल्कि भोग की इच्छा से प्रेरित है।