Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 46SHLOKA: 9
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 46

उपतस्थे च वैदेहीम् भिक्षु रूपेण रावणः ।
अभव्यो भव्य रूपेण भर्तारम् अनुशोचतीम् ॥३-४६-९॥

Upatasthe ca vaidehīm bhikṣu rūpeṇa rāvaṇaḥ । Abhavyo bhavya rūpeṇa bhartāram anuśocatīm ॥3-46-9॥

Translation

...approached Vaidehi in the guise of a mendicant. He, the inauspicious one (Abhavya), wearing an auspicious form (Bhavya), approached her who was grieving for her husband.

हिंदी अनुवाद

...भिक्षु के रूप में वैदेही के पास उपस्थित हुआ। वह अभव्य (अशुभ/दुष्ट रावण) भव्य (सुंदर/पवित्र) रूप धारण करके, पति के लिए शोक करती हुई सीता के पास पहुँचा।


English Commentary

The poet masterfully contrasts essence and appearance. Ravana is 'Abhavya' (unholy/inauspicious) in reality, but clad in 'Bhavya rupena' (holy/magnificent appearance). He approaches Sita while she is 'anushochatim' (grieving/mourning) for her husband. This vulnerability—her emotional state—is what he exploits. The visual irony is sharp: a demon dressed as a saint approaching a grieving wife. This disguise allows him to breach her defenses, as cultural norms dictate respect for a Bhikshu (mendicant), disarming her caution exactly when she needs it most.

हिंदी टीका

यह श्लोक विरोधाभास (Contrast) का उत्कृष्ट उदाहरण है। रावण को 'अभव्यो' (अशुभ/नीच) कहा गया है, लेकिन वह 'भव्य रूपेण' (सुंदर/साधु वेश) में है। वह सीता के पास तब पहुँचता है जब वह 'भर्तारम् अनुशोचतीम्' (पति के लिए शोक कर रही) हैं। सीता का मन पहले से ही व्याकुल है, जो उन्हें छलने के लिए रावण का काम आसान कर देता है। एक तरफ सीता का पवित्र दुःख है, और दूसरी तरफ रावण का कपटपूर्ण वेश। यह दृश्य नैतिकता और अनैतिकता की टक्कर का है, जहाँ अनैतिकता ने धर्म का लबादा ओढ़ रखा है। रावण का यह 'भव्य' रूप ही सीता के अपहरण का अस्त्र बनता है।