Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 47SHLOKA: 45
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 47

यद् अंतरम् सिंह शृगालयोः वने यद् अंतरम् स्यन्दनिका समुद्रयोः ।
सुर अग्र्य सौवीरकयोः यद् अंतरम् तद् अंतरम् दाशरथेः तव एव च ॥ ॥३-४७-४५॥

Yad antaraṃ siṃha śṛgālayoḥ vane yad antaraṃ syandanikā samudrayoḥ । Sura agrya sauvīrakayoḥ yad antaram tad antaraṃ dāśaratheḥ tava eva ca ॥ ॥3-47-45॥

Translation

The difference that exists between a lion and a jackal in the forest, the difference between a small creek and the ocean, and the difference between excellent nectar-like wine and sour barley gruel—that is the difference between the son of Dasharatha (Rama) and you.

हिंदी अनुवाद

वन में सिंह और गीदड़ के बीच जो अंतर होता है, छोटी नदी (नाली) और समुद्र के बीच जो अंतर होता है, तथा उत्तम मदिरा (अमृत) और कांजी (खट्टे पानी) के बीच जो अंतर है, वही अंतर दशरथनंदन राम और तुममें है।


English Commentary

In this verse, Sita employs a series of sharp contrasts to dismantle Ravana's ego while exalting Rama. She compares Rama to a lion, symbolising royalty and bravery, while equating Ravana to a jackal, a scavenger known for cunning and cowardice. She contrasts Rama's oceanic depth and vastness with a 'syandanika,' a small trickling creek or gutter. Finally, she compares Rama to the finest nectar or wine (sura-agrya) and Ravana to sauviraka (sour gruel or vinegar). Sita’s choice of metaphors highlights a difference not just in power, but in quality, purity, and class. By declaring the son of Dasharatha to be the superior element in every comparison, she dismisses Ravana’s advances with absolute disdain, showing her unwavering loyalty and intellectual sharpness even in the face of danger.

हिंदी टीका

इस श्लोक में माता सीता उपमाओं की झड़ी लगाकर रावण के अहंकार को चूर-चूर कर रही हैं। वे राम को 'सिंह' बताती हैं जो वन का राजा है, और रावण को 'शृगाल' (गीदड़) जो कायरता और धूर्तता का प्रतीक है। 'स्यन्दनिका' का अर्थ है छोटी नदी या नाली जिसका जल सीमित और गंदा हो सकता है, जबकि राम 'समुद्र' की भांति विशाल और गंभीर हैं। 'सुराग्र्य' का अर्थ उत्तम कोटि की मदिरा या अमृत है, जबकि 'सौवीरक' कांजी या खट्टा पानी है जो सस्ता और तुच्छ माना जाता है। सीता जी स्पष्ट करती हैं कि राम गुणों, शक्ति और चरित्र में सर्वोच्च हैं, जबकि रावण उनके सामने सर्वथा तुच्छ और निंदनीय है। एक तपस्वी के वेश में आए रावण के लिए यह तुलना अत्यंत अपमानजनक थी, फिर भी सीता निर्भीकता से सत्य बोल रही हैं।