Srimad Valmiki Ramayana

एवम् ब्रुवत्याम् सीतायाम् संरब्धः परुष अक्षरम् ।
ललाटे भ्रुकुटीम् कृत्वा रावणः प्रति उवाच ह ॥ ॥३-४८-१॥
Evam bruvatyām sītāyām saṃrabdhaḥ paruṣa akṣaram । lalāṭe bhrukuṭīm kṛtvā rāvaṇaḥ prati uvāca ha ॥ ॥3-48-1॥
Translation
While Sita was speaking thus, Ravana, enraged and knitting his eyebrows in a frown, replied with harsh words.
हिंदी अनुवाद
सीता के ऐसा कहने पर, क्रोधित होकर और माथे पर त्योरी (भृकुटी) चढ़ाकर, रावण ने कठोर शब्दों में उत्तर दिया।
English Commentary
This opening verse of Sarga 48 sets the tone for Ravana's counter-argument. Sita's relentless insults have pierced his ego. The word samrabdhah indicates his agitation and anger. The physical description of him knitting his brows (lalate bhrukutim kritva) signifies the loss of his composure as the disguised ascetic. He drops the facade of politeness and responds with parusha akṣaram—harsh, biting syllables. This visual shift from a calm mendicant to a frowning, angry figure signals the imminent reveal of his true demon form. It shows that Sita’s words effectively provoked him, forcing him to abandon his trickery in favor of raw intimidation.
हिंदी टीका
इस सर्ग (सर्ग ४८) के पहले श्लोक में रावण की प्रतिक्रिया का वर्णन है। सीता के अपमानजनक वचनों (विशेषकर मक्खी और गीदड़ जैसी तुलनाओं) ने रावण के अभिमान को ठेस पहुंचाई है। 'संरब्धः' का अर्थ है क्षुब्ध या क्रोधित। उसके माथे पर 'भृकुटी' (त्योरी) चढ़ गई, जो उसके राक्षसी क्रोध का सूचक है। अब तक उसने जो सौम्य ब्राह्मण का नाटक किया था, वह समाप्त हो गया। अब वह 'परुष अक्षरम्' (कठोर वचन) बोलता है। यह उसके चरित्र का वास्तविक रूप है। भक्त का वेश हटने के बाद अब अहंकारी और क्रोधी राक्षस सामने आता है जो अपनी निंदा सहन नहीं कर सकता।