Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 49SHLOKA: 22
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 49

ताम् अकामाम् स काम आर्तः पन्नग इन्द्र वधूम् इव ।
विवेष्टमानाम् आदाय उत्पपात अथ रावणः ॥ ॥३-४९-२२॥

tām akāmām sa kāma ārtaḥ pannaga indra vadhūm iva । viveṣṭamānām ādāya utpapāta atha rāvaṇaḥ ॥ ॥3-49-22॥

Translation

Then Ravana, afflicted by lust, taking that unwilling lady who was writhing like the bride of the serpent king, flew up into the sky.

हिंदी अनुवाद

काम से पीड़ित उस रावण ने, निष्काम (अनिच्छुक) और नागराज की पत्नी के समान छटपटाती हुई सीता को लेकर आकाश में उड़ान भरी।


English Commentary

The verse contrasts akāmām (unwilling/desireless Sita) with kāma ārtaḥ (lust-afflicted Ravana). This highlights the non-consensual and violent nature of the act. The simile comparing Sita to the "bride of the serpent king" (pannaga indra vadhūm) conveys her writhing, twisting struggle to escape his grip. It suggests a creature of grace and power being overpowered by a predator. As Ravana flies up (utpapāta), the abduction moves from the earthly plane to the aerial plane, signifying a complete severance of Sita from her familiar ground.

हिंदी टीका

यहाँ 'अकामाम्' (इच्छा रहित सीता) और 'काम आर्तः' (काम से पीड़ित रावण) के बीच का विरोधाभास स्पष्ट है। यह एकतरफा आसुरी प्रेम और सती के प्रतिरोध का संघर्ष है। सीता की तुलना 'पन्नग इन्द्र वधूम्' (नागराज की पत्नी) से की गई है, जो पकड़े जाने पर अपनी जान बचाने के लिए बल खाती और छटपटाती है। 'विवेष्टमानाम्' शब्द उनके शारीरिक संघर्ष को दर्शाता है—वे निष्क्रिय नहीं थीं, बल्कि अपनी पूरी शक्ति से छूटने का प्रयास कर रही थीं। 'उत्पपात' (ऊपर उड़ा) शब्द दर्शाता है कि अब वे धरती से—अपनी माता (पृथ्वी) की गोद से—दूर हो गई हैं।