Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 49SHLOKA: 31
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 49

हंस सारस संघुष्टाम् वन्दे गोदावरीम् नदीम् ।
क्षिप्रम् रामाय शंस त्वम् सीताम् हरति रावणः ॥ ॥३-४९-३१॥

haṃsa sārasa saṃghuṣṭām vande godāvarīm nadīm । kṣipram rāmayā śaṃsa tvam sītām harati rāvaṇaḥ ॥ ॥3-49-31॥

Translation

I bow to the River Godavari, resounding with the calls of swans and cranes. You must quickly inform Rama that Ravana is abducting Sita.

हिंदी अनुवाद

हंसों और सारस पक्षियों के कोलाहल से गूंजती हुई गोदावरी नदी को मैं प्रणाम करती हूँ। (हे गोदावरी!) तुम शीघ्र राम से कह दो कि रावण सीता का अपहरण कर रहा है।


English Commentary

Sita turns to the river Godavari, a maternal figure and silent witness to her time in Panchavati. By using the word vande (I bow/salute), she maintains her cultural etiquette even in crisis. The description of the river as 'resounding with swans and cranes' highlights the life and movement within the river, contrasting with Sita's helpless state. She imparts a specific instruction: 'Tell Rama quickly.' She hopes that the river, which flows towards the hermitage or is part of the landscape Rama scans, will somehow convey the tragedy.

हिंदी टीका

जब वन के वृक्षों ने उत्तर नहीं दिया, तो सीता गोदावरी नदी की शरण लेती हैं। गोदावरी केवल एक नदी नहीं, बल्कि वनवास के दौरान सीता की सखी और माता समान रही हैं। 'वन्दे' (प्रणाम करती हूँ) शब्द सीता की विनम्रता दर्शाता है; विपत्ति में भी वे नदी की पवित्रता का सम्मान करती हैं। 'हंस सारस संघुष्टाम्' (पक्षियों की ध्वनि से गूंजती हुई) विशेषण नदी की जीवंतता को दिखाता है—सीता को आशा है कि बहती नदी और चहचहाते पक्षी उनका संदेश राम तक पहुँचाने में सक्षम होंगे। वे चाहती हैं कि प्रकृति मूक दर्शक न रहे, बल्कि एक सक्रिय संदेशवाहक बने।