Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 51SHLOKA: 45
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 51

तम् नील जीमूत निकाश कल्पम् सुपाण्डुर उरस्कम् उदार वीर्यम् ।
ददर्श लंका अधिपतिः पृथिव्याम् जटायुषम् शान्तम् इव अग्नि दावम् ॥ ॥३-५१-४५॥

tam nīla jīmūta nikāśa kalpam supāṇḍura uraskam udāra vīryam । dadarśa laṃkā adhipatiḥ pṛthivyām jaṭāyuṣam śāntam iva agni dāvam ॥ ॥3-51-45॥

Translation

The Lord of Lanka gazed at Jatayu lying on the earth, who looked like a dark blue cloud, with a white chest, of noble valor, appearing quiet like an extinguished forest fire.

हिंदी अनुवाद

लंकाधिपति (रावण) ने पृथ्वी पर पड़े हुए उस जटायु को देखा, जो (शरीर से) नीले मेघ के समान, (छाती से) श्वेत वर्ण वाला, उदार पराक्रमी और बुझे हुए दावानल (वन की आग) के समान शांत प्रतीत हो रहा था।


English Commentary

Valmiki paints a majestic picture of the fallen hero. Jatayu’s physical appearance represents striking contrasts—dark like a blue cloud (nīla jīmūta) but with a white chest (supāṇḍura uraskam). The most powerful simile is śāntam iva agni dāvam (like an extinguished forest fire). It captures the transition from the raging fury of battle to the stillness of approaching death. Jatayu was a force of nature, but now that force is spent. Describing him as udāra vīryam (of noble/generous valor) serves as a final eulogy to his character. Ravana looking down at him signifies the end of the physical conflict, but the serene imagery suggests that Jatayu has achieved a peace that Ravana, in his agitation, lacks.

हिंदी टीका

यहाँ जटायु के मृतप्राय शरीर का अत्यंत काव्यमय वर्णन है। उनका शरीर 'नील जीमूत' (नीले बादल) जैसा और छाती 'सुपाण्डुर' (सफेद) है, जो उनकी भव्यता को दर्शाता है। सबसे सुंदर उपमा है 'शान्तम् इव अग्नि दावम्' (बुझे हुए दावानल की तरह)। कुछ क्षण पूर्व जटायु रावण के लिए आग की तरह दहक रहे थे, लेकिन अब वे शांत हो गए हैं। 'उदार वीर्यम्' विशेषण बताता है कि रावण (या कवि) भी उनकी वीरता को स्वीकार करता है। एक योद्धा के रूप में जटayu का अंत गरिमामय है। रावण का उन्हें देखना—यह एक विजेता की दृष्टि हो सकती है, लेकिन पाठकों के लिए यह एक महान आत्मा के विश्राम का दृश्य है।