Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 56SHLOKA: 21
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 56

इदम् शरीरम् निःसंज्ञम् बन्ध वा घातयस्व वा ।
न इदम् शरीरम् रक्ष्यम् मे जीवितम् वा अपि राक्षस ॥ ॥३-५६-२१॥

Idam śarīram niḥsaṃjñam bandha vā ghātayasva vā । Na idam śarīram rakṣyam me jīvitam vā api rākṣasa ॥ ॥3-56-21॥

Translation

O Rakshasa! This body is now bereft of feeling; bind it or destroy it. I have no desire to protect this body, nor even my life.

हिंदी अनुवाद

हे राक्षस! यह शरीर अब चेतनाशून्य (जड़) हो गया है; चाहे इसे बांध ले या नष्ट कर दे। मुझे न तो इस शरीर की रक्षा करनी है और न ही अपने प्राणों की।


English Commentary

This verse demonstrates Sita’s absolute fearlessness and detachment from the physical self. By declaring her body 'nihsamjnam' (bereft of consciousness or feeling), she conveys that since her separation from Rama, her existence has become mechanical and devoid of joy. Therefore, physical threats hold no leverage over her.

हिंदी टीका

यहाँ सीता जी की 'पतिव्रता' शक्ति और उनके वैराग्य की पराकाष्ठा दिखाई देती है। रावण द्वारा दिए गए मृत्यु के भय का उन पर कोई प्रभाव नहीं पड़ रहा है। वह अपने शरीर को 'निःसंज्ञम्' कहती हैं, जिसका अर्थ है कि श्रीराम से वियोग के बाद यह शरीर मात्र एक जड़ वस्तु रह गया है, इसमें सुख-दुःख अनुभव करने की चेतना नहीं बची है।