Srimad Valmiki Ramayana

याम् विना न उत्सहे वीर मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ।
क्व सा प्राण सहाया मे सीता सुर सुत उपमा ॥३-५८-४॥
yām vinā na utsahe vīra muhūrtam api jīvitum |
kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā ॥3-58-4॥
Translation
Without whom I cannot bear to live even for a moment, O Hero, where is my Sita, who is like a daughter of the gods, and is the partner of my life-breath?
हिंदी अनुवाद
जिसके बिना मैं एक मुहूर्त (क्षण भर) भी जीवित रहने का उत्साह नहीं रखता, हे वीर! देवताओं की पुत्री (अप्सरा/देवी) के समान वह मेरी प्राण-प्रिया सीता कहाँ है?
English Commentary
Rama expresses the absolute necessity of Sita for his survival. He states he cannot endure living ('na utsahe jivitum') even for a moment without her. This goes beyond romantic longing to existential dependency. He compares her to a celestial maiden ('surasuta-upama'), emphasizing her unearthly perfection which makes her loss even more unbearable. Calling her 'prana-sahaya' (companion of his life-breath) signifies that she is intrinsic to his very existence. It portrays Rama not as a stoic god, but as a deeply loving husband facing the collapse of his world.
हिंदी टीका
यहाँ श्रीराम के प्रेम की गहनता (विप्रलम्भ) चरम पर है। वे स्पष्ट घोषणा करते हैं कि सीता के बिना जीवन व्यर्थ है। 'न उत्सहे जीवितुम्' (जीने का उत्साह नहीं है) आत्महत्या जैसा विचार नहीं, अपितु जीवन शक्ति के क्षीण होने का सूचक है। सीता को 'सुरसुतोपमा' (देवकन्या के समान) कहकर वे उनकी दिव्यता और असाधारण रूप का वर्णन करते हैं। 'प्राण-सहाया' का अर्थ है वह जो प्राणों की साथी है; यदि वह नहीं है, तो प्राण भी नहीं रहेंगे। यह श्लोक वाल्मीकि रामायण में मानवीय प्रेम के सर्वोच्च आदर्श को प्रस्तुत करता है।