Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 60SHLOKA: 23
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 60

अथवा मृग शाब अक्षीम् मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृग विप्रेक्षणी कांता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ ॥३-६०-२३॥

Athavā mṛga śāba akṣīm mṛga jānāsi maithilīm |
Mṛga viprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet ॥3-60-23॥

Translation

Or, O deer, do you know Maithili, who possesses eyes like a fawn? My beloved, who has the startled glance of a deer, might be amidst the female deer.

हिंदी अनुवाद

हे मृग! क्या तुम मृग-शावक (हिरण के बच्चे) के समान नेत्रों वाली मैथिली को जानते हो? वह मृगों जैसी चितवन वाली मेरी प्रिया शायद मृगियों के साथ ही होगी।


English Commentary

Rama addresses a deer, drawing a poetic parallel between the animal and Sita. By referring to Sita as having eyes like a fawn (mriga-shaba-akshim) and a glance like a deer, he indulges in the classic poetic convention of Upama (simile). He logically deduces—through the lens of his grief—that birds of a feather flock together; therefore, someone with deer-like eyes might have sought refuge among the deer. It is a heartbreaking moment of seeking familiarity in the wild.

हिंदी टीका

यहाँ श्री राम उपमान (मृग) से ही उपमेय (सीता) का पता पूछ रहे हैं। सीता जी की आँखों की उपमा अक्सर 'मृगनयनी' कह कर दी जाती है। राम को लगता है कि समानता के कारण सीता शायद हिरणों के झुंड में सुरक्षित होंगी। 'मृग विप्रेक्षणी' शब्द सीता की चंचल और भयभीत चितवन को दर्शाता है। राम का यह प्रश्न उनकी आशा को भी दिखाता है कि शायद सीता वन के जीवों के साथ सुरक्षित हों, और साथ ही यह उनकी विवशता को भी प्रकट करता है।