Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 61SHLOKA: 13
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 61

पंकम् आसाद्य विपुलम् सीदन्तम् इव कुंजरम् ।
लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हित काम्यया ॥३-६१-१३॥

Paṅkam āsādya vipulam sīdantam iva kuṅjaram |
Lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hita kāmyayā ॥3-61-13॥

Translation

Seeing Rama sinking like an elephant caught in deep mud, Lakshmana spoke meaningfully to him, wishing for his welfare.

हिंदी अनुवाद

जैसे कोई विशाल हाथी (कुंजर) गहरे कीचड़ (पंक) में फंसकर धंस रहा हो, उसी प्रकार (शोक में) डूबते हुए राम को देखकर, लक्ष्मण ने उनके हित की कामना से ये वचन कहे।


English Commentary

The metaphor of the elephant (kunjaram) sinking in deep mud (pankam) is profound. It suggests that Rama retains his inherent majesty and power, but the situational mire of grief has immobilized him. An elephant cannot pull itself out of quicksand; it needs external help. Lakshmana provides this external force. He speaks hita kamyaya (with the desire for Rama's good), preparing to offer rational counsel to counter Rama’s emotional drowning.

हिंदी टीका

यहाँ एक अत्यंत सशक्त उपमा है। राम की तुलना 'कुंजर' (हाथी) से की गई है—जो शक्तिशाली है, परंतु 'पंक' (कीचड़) में फंसने पर असहाय हो जाता है। यहाँ कीचड़ 'शोक' का प्रतीक है। हाथी अपनी शक्ति से कीचड़ से नहीं निकल सकता, उसे सहारे की आवश्यकता होती है। लक्ष्मण उसी सहारे के रूप में सामने आते हैं। 'हित काम्यया' दर्शाता है कि लक्ष्मण के वचन कठोर हो सकते हैं, परंतु उनका उद्देश्य राम का कल्याण है।