Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 64SHLOKA: 2
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 64

अपि गोदावरीम् सीता पद्मानि आनयितुम् गता ।
एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः पुनः एव हि ॥ ॥३-६४-२॥

Api gōdāvarīm sītā padmāni ānayitum gatā । ēvam uktaḥ tu rāmēṇa lakṣmaṇaḥ punaḥ ēva hi ॥ ॥3-64-2॥

Translation

(Rama said) "Perhaps Sita has gone to the Godavari to fetch lotuses." Being addressed thus by Rama, Lakshmana indeed set out again.

हिंदी अनुवाद

(राम ने कहा) "संभव है कि सीता कमल लाने के लिए गोदावरी गयी हो।" राम के द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर लक्ष्मण तुरंत ही (पुनः) चल पड़े।


English Commentary

Rama rationalizes his command by suggesting a specific purpose for her absence: fetching lotuses. This reflects his mind projecting familiar, peaceful domestic habits onto a situation of crisis. Lakshmana’s reaction is noteworthy. Even though he likely knows this search is futile (having seen the signs of struggle), he obeys immediately (punah eva hi). He realizes that arguing with a grieving Rama is pointless; action is the only language Rama can understand right now. Lakshmana goes not necessarily to find Sita, but to exhaust all possibilities so Rama can eventually face the truth.

हिंदी टीका

राम अपनी बात को पुष्ट करने के लिए कारण भी देते हैं—'पद्मानि आनयितुम्' (कमल लाने के लिए)। यह एक बहुत ही कोमल कल्पना है। राम को लगता है कि सीता को फूलों का शौक है, शायद वह नियम तोड़कर फूल लेने चली गयी हो। लक्ष्मण, जो जानते हैं कि यह व्यर्थ है (क्योंकि वे वन को छान चुके हैं), फिर भी 'भ्रातृ-आज्ञा' और राम के मन की शांति के लिए तुरंत चल पड़ते हैं। लक्ष्मण का 'पुनः एव हि' (फिर से जाना) उनके समर्पण और धैर्य को दर्शाता है। वे राम के भ्रम को तोड़ना नहीं चाहते, बल्कि प्रमाण के साथ उसे शांत करना चाहते हैं।