Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 64SHLOKA: 70
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 64

हृताम् मृताम् वा सौमित्रे न दास्यन्ति मम ईश्वराः ।
तथा रूपम् हि वैदेहीम् न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥ ॥३-६४-७०॥

hṛtām mṛtām vā saumitre na dāsyanti mama īśvarāḥ । tathā rūpam hi vaidehīm na dāsyanti yadi priyām ॥ ॥3-64-70॥

Translation

O Saumitri, if the Lords do not restore to me Sita, whether she is stolen or dead, and if they do not give back my beloved Vaidehi in her original form (alive and well)...

हिंदी अनुवाद

हे सौमित्र! यदि ईश्वर (लोकपाल) मेरी हरण की गई अथवा मृतप्राय सीता को मुझे नहीं सौंपेंगे, और यदि वे मेरी प्रिया वैदेही को उसी रूप में (जीवित और सुरक्षित) नहीं लौटाएंगे... (तो प्रलय निश्चित है)।


English Commentary

Shri Rama's anguish creates a desperate paradox here. He demands Sita back whether she is 'hritam' (stolen) or 'mritam' (dead), reflecting the sheer desperation to see her in any state. However, he immediately qualifies this with 'tatha rupam' (in her original form), asserting that he ultimately demands her alive and unharmed. This is a direct ultimatum to the 'Ishvaras' (Gods/Lords): they are being held vicariously liable for her abduction, and their failure to restore her will trigger cosmic retribution.

हिंदी टीका

यहाँ श्रीराम की वेदना और हताशा स्पष्ट है। वे कहते हैं कि सीता 'हृताम्' (चोरी हुई) हो या 'मृताम्' (मृत), उन्हें वापस चाहिए। यह एक प्रेमी की जिद है जो किसी भी स्थिति में अपने प्रिय को देखना चाहता है। किन्तु अगली ही पंक्ति में वे 'तथा रूपम्' (उसी रूप में/जीवित) की शर्त जोड़ते हैं, जो यह स्पष्ट करता है कि उन्हें सीता सुरक्षित चाहिए। यह देवताओं (ईश्वराः) को सीधा अल्टीमेटम है कि सीता की सुरक्षा की जिम्मेदारी अब ब्रह्मांडीय शक्तियों की है, अन्यथा वे परिणाम भुगतें।