Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 68SHLOKA: 11
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 68

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीर कृत मूर्धजान् ॥ ॥३-६८-११॥

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava । paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīra kṛta mūrdhajān ॥ ॥3-68-11॥

Translation

"My life breaths are being obstructed and my vision is spinning, Oh Raghava. I see golden trees with hair (foliage) made of Ushira grass."

हिंदी अनुवाद

हे राघव! मेरे प्राण रुक रहे हैं (कंठ अवरुद्ध हो रहा है) और मेरी दृष्टि घूम रही है। मुझे अब उस लोक के सुवर्णमय वृक्ष दिखाई दे रहे हैं जिनके केश (पत्ते) उशीर (खस) के समान हैं।


English Commentary

This verse vividly describes the physiological and metaphysical signs of impending death. In ancient Indian scriptures, seeing "golden trees" is often cited as an omen or a hallucination experienced by a soul about to depart the mortal coil. Jatayu objectively reports his condition—obstructed breathing and spinning vision—indicating that his time is up. By describing these specific visions to Rama, Jatayu conveys the urgency of the situation, ensuring Rama understands that this is their final conversation.

हिंदी टीका

यह श्लोक मृत्यु के समय होने वाले अनुभवों का मार्मिक वर्णन है। शास्त्रों के अनुसार, मरणासन्न प्राणी को अक्सर अलौकिक दृश्य या 'स्वर्णमय वृक्ष' दिखाई देते हैं, जो इस बात का संकेत है कि आत्मा शरीर छोड़ रही है। जटायु श्रीराम को बता रहे हैं कि अब उनके पास समय बहुत कम है। 'राघव' संबोधन यह दर्शाता है कि वे राम को रघुकुल का मर्यादा रक्षक मानते हैं। यह वर्णन जटayu की स्पष्टवादिता को दिखाता है; वे भ्रमित नहीं हैं, बल्कि मृत्यु के लक्षणों को पहचानकर राम को शीघ्रता करने का संकेत दे रहे हैं।