Srimad Valmiki Ramayana

ARANYA KANDASARGA: 69SHLOKA: 46
Srimad Valmiki Ramayana - Aranya Kanda - Sarga 69

मम तूर्णम् उपसंप्राप्तौ दुर्लभम् जीवितम् वाम् ।
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा कबंधस्य दुरात्मनः ॥ ॥३-६९-४६॥

Mama tūrṇam upasaṃprāptau durlabham jīvitam vām । Tasya tat vacanam śrutvā kabandhasya durātmanaḥ ॥ ॥3-69-46॥

Translation

"You have reached me quickly; your life is now rare (hard to save/retain)." Hearing those words of that evil-minded Kabandha...

हिंदी अनुवाद

"तुम शीघ्रता से मेरे पास आ गए हो; अब तुम्हारा जीवन दुर्लभ है (बचना मुश्किल है)।" उस दुरात्मा कबंध के उन वचनों को सुनकर...


English Commentary

The threat becomes existential. Kabandha declares their survival durlabham (rare/unlikely). He considers their swift arrival (tūrṇam) as a convenient delivery of his meal. The narrator labels him durātmanaḥ (evil-souled), emphasizing that his malice matches his grotesque form. This verse serves as the trigger for Rama's reaction in the following lines, shifting the narrative from external threat to internal processing.

हिंदी टीका

कबंध अपनी धमकी पूरी करता है। 'दुर्लभम् जीवितम्' का अर्थ है कि अब प्राण बचना असंभव प्राय है। यह वाक्य राम और लक्ष्मण के धैर्य की अंतिम परीक्षा है। 'दुरात्मनः' (दुष्ट आत्मा वाला) विशेषण कबंध की क्रूरता को रेखांकित करता है। वह केवल पेट भरने के लिए नहीं, बल्कि दूसरों को पीड़ा देने में भी आनंद लेता है। यहाँ से कथा का फोकस कबंध के वचनों से हटकर राम की प्रतिक्रिया पर जाता है।