Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 10SHLOKA: 24
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 10

अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देव तामिव ॥ ॥२-१०-२४॥

Apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale । Latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva ॥ ॥2-10-24॥

Translation

The sinless King saw her, whose resolve was sinful, lying on the ground. She looked like a severed creeper or a fallen goddess.

हिंदी अनुवाद

निष्पाप राजा ने उस पाप का संकल्प करने वाली (कैकेयी) को जमीन पर देखा। वह कटी हुई लता और स्वर्ग से गिरी हुई देवता (अप्सरा/देवी) के समान लग रही थी।


English Commentary

Valmiki uses sharp juxtaposition here: Dasharatha is apāpaḥ (sinless/innocent), while Kaikeyi is pāpasaṅkalpāṃ (harboring sinful intent). This emphasizes the King's blindness to the trap. He sees her physical form as a "severed creeper" (latāmiva viniṣkṛttāṃ)—something beautiful that has been violently cut down. He views her as a victim, a "fallen goddess," unaware that she is actually the aggressor. The irony is tragic; he pities the woman who is about to destroy him. The imagery serves to heighten the emotional manipulation Kaikeyi is employing (or Manthara has orchestrated) to garner maximum sympathy.

हिंदी टीका

यहाँ कवि ने नैतिक विरोधाभास (Moral Contrast) का उपयोग किया है। दशरथ 'अपापः' (निष्पाप) हैं, जबकि कैकेयी 'पापसङ्कल्पां' (पापपूर्ण इरादे वाली) है। दशरथ को अभी तक यह नहीं पता कि कैकेयी के मन में क्या चल रहा है, इसलिए वे उसे एक पीड़ित के रूप में देख रहे हैं। उपमाएं बहुत सुंदर हैं—'विनिष्कृत्तां लताम्' (कटी हुई बेल) उसके सौंदर्य और असहायता को दर्शाती है। दशरथ को लग रहा है कि किसी ने उनकी प्रिय रानी को चोट पहुंचाई है, जबकि वास्तविकता यह है कि वह स्वयं रघुकुल की जड़ों को काटने के लिए तैयार है।