Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 101SHLOKA: 6
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 101

निष्क्रान्तमात्रे भवति सहसीते सलक्ष्मणे ।
दु:खशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात् ॥ ॥२-१०१-६॥

Niṣkrāntamātre bhavati sahasīte salakṣmaṇe । Duḥkhaśokābhibhūtastu rājā tridivamabhyagāt ॥ ॥2-101-6॥

Translation

The very moment you departed along with Sita and Lakshmana, the King, overwhelmed by misery and grief, ascended to heaven.

हिंदी अनुवाद

सीता और लक्ष्मण के साथ आपके (वन के लिए) निकलते ही, दुःख और शोक से अभिभूत होकर महाराज (दशरथ) स्वर्ग सिधार गए।


English Commentary

Bharata conveys the immediacy of the tragedy. Although chronologically King Dasharatha lived for a few days after Rama's exile (until Sumantra returned), Bharata uses the phrase nishkranta-matre (mere departure) to emphasize the causal link. It implies that the King's life force was tethered to Rama; once Rama left, the King’s existence became unsustainable. The verse attributes the death to being overwhelmed by Duhkha (pain/misery) and Shoka (grief). In traditional analysis, this absolves Dasharatha of dying from natural old age or disease; he died a martyr to paternal love and truth (Satya). The term Tridivam (Heaven) reaffirms the belief that despite the tragic circumstances, the King's destination was the celestial abode.

हिंदी टीका

यहाँ 'निष्क्रान्तमात्रे' (निकलते ही) शब्द का प्रयोग अलंकारिक है, जिसका अर्थ है कि आपके वियोग के तत्काल बाद। यद्यपि कालक्रम के अनुसार दशरथ की मृत्यु राम के वनगमन के लगभग छह दिन बाद हुई थी (सुमंत के लौटने के बाद), किन्तु भरत यह जताना चाहते हैं कि राजा के प्राण वस्तुतः राम के साथ ही चले गए थे; शरीर केवल कुछ दिन और टिका रहा। 'दुःख' और 'शोक' दो शब्द प्रयुक्त हुए हैं। टीकाकारों के अनुसार, 'दुःख' शारीरिक पीड़ा है और 'शोक' मानसिक संताप। राजा दशरथ दोनों से ग्रस्त थे—पुत्र वियोग का मानसिक आघात और वृद्धावस्था की शारीरिक क्षीणता। यह श्लोक स्पष्ट करता है कि दशरथ की मृत्यु का एकमात्र कारण 'पुत्र-वियोग' था।