Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 104SHLOKA: 5
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 104

आर्य्यं तात: परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
गत: स्वर्गं महाबाहु: पुत्रशोकाभिपीडित: ॥ ॥२-१०४-५॥

Āryyaṃ tāta: parityajya kṛtvā karma suduṣkaram । Gata: svargaṃ mahābāhu: putraśokābhipīḍita: ॥ ॥2-104-5॥

Translation

"O Noble One! Having abandoned you and performed a deed extremely difficult to do (enduring the separation), the mighty-armed father, tormented by grief for his son, has gone to heaven."

हिंदी अनुवाद

"हे आर्य! पिता जी आपको छोड़कर और (वियोग सहने का) अत्यंत कठिन कर्म करके, पुत्र-शोक से पीड़ित होकर स्वर्ग सिधार गए।"


English Commentary

This is the hammer blow. Bharata delivers the news of Dasharatha's death with devastating clarity. He defines the King's death not as natural, but as a direct result of 'putraśokābhipīḍitaḥ' (being tormented by grief for his son). The phrase 'karma suduṣkaram' (extremely difficult deed) refers to Dasharatha's act of exiling his beloved son to uphold truth, a sacrifice that cost him his life. By stating this, Bharata confirms that Dasharatha died a martyr to truth and love, placing a heavy emotional burden on Rama, who was the object of that fatal grief.

हिंदी टीका

यह संपूर्ण अयोध्या कांड का सबसे वज्र-तुल्य श्लोक है। भरत बिना किसी भूमिका के सत्य उद्घाटित करते हैं। 'कर्म सुदुष्करम्' (अत्यंत कठिन कार्य) का अर्थ है राम को वन भेजना और उस वियोग को सहना। भरत स्पष्ट करते हैं कि मृत्यु का कारण कोई बीमारी नहीं, बल्कि 'पुत्रशोकाभिपीडितः' (पुत्र के शोक से पीड़ित होना) है। यह कहकर वे परोक्ष रूप से राम को बताते हैं कि पिता उनसे कितना प्रेम करते थे। 'महाबाहुः' विशेषण दशरथ के क्षत्रिय तेज को याद दिलाता है जो अंततः भावुकता (पुत्र-प्रेम) के आगे हार गया।