Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 11SHLOKA: 9
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 11

भद्रे हृदयमप्येतदन्नुमृश्योद्धरस्व मे ।
एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥ ॥२-११-९॥

bhadre hṛdayamapyetadannumṛśyoddharasva me । etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase ॥ ॥2-11-9॥

Translation

O gentle lady! Having examined and touched my heart, lift me up [from this distress]. O Kaikeyi, considering this, speak what you think is right.

हिंदी अनुवाद

हे भद्रे! मेरे इस हृदय को भली-भाँति टटोलकर (मेरी विवशता और प्रेम को देखकर) तुम मुझे इस संकट से उबारो। हे कैकेयी! यह सब विचार कर जो तुम्हें उचित लगे, वह कहो।


English Commentary

Dasharatha addresses her as "Bhadre" (gentle/auspicious one), an ironic honorific given her cruel intentions. He asks her to metaphorically touch or examine his heart (anumṛśya) to understand his sincerity and distress. The plea "uddharasva" (lift me up/save me) shows his vulnerability; he feels he is sinking into despair. He appeals to her conscience, asking her to reflect on his oaths and speak what she considers "sadhu" (good or righteous), still clinging to the hope that her request will be benign.

हिंदी टीका

दशरथ कैकेयी को 'भद्रे' (कल्याणकारी या सौम्य स्वभाव वाली) कहकर संबोधित करते हैं, जो वर्तमान स्थिति में विरोधाभासी है। वे उससे विनती करते हैं कि वह उनके हृदय की पीड़ा को समझे ('अनुमृश्य')। 'उद्धरस्व' (उद्धार करो) शब्द बताता है कि दशरथ मानसिक रूप से डूब रहे हैं और कैकेयी से सहारा मांग रहे हैं। वे अब निर्णय पूरी तरह कैकेयी पर छोड़ते हैं, यह आशा करते हुए कि राम की शपथ और उनके प्रेम को देखकर कैकेयी कोई 'साधु' (उचित/नेक) मांग ही रखेगी।