Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 114SHLOKA: 11
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 114

सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ॥ ॥२-११४-११॥

Sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |
Saṃhṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām ॥2-114-11॥

Translation

(Ayodhya looked) like a star fallen from the sky to the earth due to the exhaustion of its merit, suddenly displaced from its position, with its brilliance and expanse contracted.

हिंदी अनुवाद

(अयोध्या ऐसी लग रही थी) जैसे आकाश से अचानक स्थानभ्रष्ट होकर पृथ्वी पर गिरी हुई वह तारा, जिसकी पुण्य क्षीण हो गई हो और जिसकी चमक तथा विस्तार सिमट गया हो।


English Commentary

This metaphor draws on the Vedic concept that stars are souls enjoying the fruits of their merit, who fall ('cyutām') when that merit ('puṇya') is exhausted. Ayodhya, once a celestial city on earth, now resembles such a fallen star. It has been 'sahasā calitāṃ' (suddenly displaced) from its high status. Its 'dyuti' (radiance) is withdrawn. This implies a spiritual fall from grace; the city feels cursed, as if the collective merit that sustained its happiness has suddenly run out.

हिंदी टीका

भारतीय ज्योतिष और पुराणों के अनुसार, पुण्यात्मा तारे के रूप में स्वर्ग में रहते हैं और पुण्य क्षीण होने पर गिर जाते हैं। अयोध्या कभी स्वर्ग जैसी थी, लेकिन अब वह 'पुण्यक्षयात्' (पुण्य खत्म होने पर) गिरी हुई तारे जैसी लग रही है। 'संहृतद्युति' (जिसकी चमक हर ली गई हो) नगर की वर्तमान दशा का सटीक वर्णन है। यह उपमा यह भी संकेत करती है कि शायद अयोध्यावासियों के किसी दुर्भाग्य या पाप (कैकेयी का कृत्य) के कारण यह पतन हुआ है। ऊँचाई से गिरने की वेदना यहाँ स्पष्ट है।