Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 114SHLOKA: 17
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 114

सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ॥ ॥२-११४-१७॥

Sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |
Nikṣiptabhāṇḍāmutsṛṣṭāṃ kiśorīmiva durbalām ॥2-114-17॥

Translation

(Ayodhya looked) like a young mare (kishori) that has been ridden hard by a warrior skilled in war, and then abandoned, weak and stripped of her saddle and loads.

हिंदी अनुवाद

(अयोध्या ऐसी लग रही थी) जैसे युद्ध में निपुण किसी घुड़सवार ने अपनी घोड़ी (किशोरी) को अचानक तेजी से दौड़ाया हो और फिर उसका सामान (काठी आदि) उतारकर उसे कमजोर और असहाय हालत में छोड़ दिया हो।


English Commentary

This verse evokes deep pathos. The city is personified as a 'kiśorī' (young mare). She has been ridden hard ('vāhitām') by a skilled warrior (representing the intense events or Dasharatha's rule), stripped of her tack ('nikṣiptabhāṇḍām'), and abandoned ('utsṛṣṭāṃ') in a weakened state ('durbalām'). It paints a picture of exploitation and abandonment. The city feels used and then discarded by the turn of events, left panting and trembling without a master to care for her.

हिंदी टीका

यह भरत के हृदय की वेदना को दर्शाने वाली अंतिम उपमा है। अयोध्या एक 'किशोरी' (जवान घोड़ी) के समान है। दशरथ (या नियति) रूपी सवार ने उसे 'सहसा' (अचानक) बहुत तेज दौड़ाया (घटनाक्रम इतना तीव्र था), और अब उसे 'उत्सृष्टां' (त्याग दिया) है। 'निक्षिप्तभाण्डाम्' का अर्थ है जिसके आभूषण या साज-सज्जा उतार ली गई हो। घोड़ी 'दुर्बलाम्' (कमजोर) है, वह अब चल नहीं सकती। यह एक वफादार सेवक/पशु की छवि है जिसे उसके स्वामी ने प्रयोग करके लावारिस छोड़ दिया है।