Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 12SHLOKA: 30
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 12

सत्यम् दानम् तपस्त्यगो वित्रता शौचमार्जवम् ।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ॥२-१२-३०॥

satyam dānam tapastyāgo mitratā śaucamārjavam । vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave ॥2-12-30॥

Translation

Truth, charity, austerity, sacrifice, friendship, purity, simplicity, knowledge, and service to the Guru—these are constant/eternal in Rama.

हिंदी अनुवाद

सत्य, दान, तप, त्याग, मित्रता, पवित्रता, सरलता, विद्या और गुरु-सेवा—ये सब गुण राम में ध्रुव (नित्य/अचल) रूप से रहते हैं।


English Commentary

Dasharatha creates a catalogue of virtues found in Rama. The key term is Dhruvāṇi (fixed/constant). Unlike others who may exhibit virtues sporadically, these traits are intrinsic and unshakeable in Rama. Qualities like Ārjavam (straightforwardness/simplicity) and Mitratā (friendship) show his emotional intelligence alongside his discipline (Tapas). Dasharatha argues that these are the very qualities required for a king. By exiling Rama, Kaikeyi isn't just banishing a son; she is banishing the very embodiment of ethical leadership and stability.

हिंदी टीका

दशरथ गुणों की सूची को विस्तार देते हैं। यहाँ महत्वपूर्ण शब्द है 'ध्रुवाणि' (अचल/स्थिर)। कई लोगों में ये गुण कभी-कभार दिखते हैं, लेकिन राम में ये गुण स्थाई हैं, उनका स्वभाव बन चुके हैं। 'आर्जवम्' (मन और वाणी की एकरूपता/सरलता) और 'मित्रता' जैसे गुण बताते हैं कि राम व्यवहार में कितने सहज हैं। दशरथ तर्क देते हैं कि इन सद्गुणों के आश्रय को घर से निकालना, साक्षात् 'धर्म' को घर से निकालने जैसा है। जिसके पास ऐसे गुण हों, उसे तो राजा होना ही चाहिए, वनवासी नहीं।