Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 12SHLOKA: 44
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 12

सागरः समयम् कृत्वान वेलामतिवर्तते ।
समयम् माऽनृतम् कार्षीः पुर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥२-१२-४४॥

sāgaraḥ samayam kṛtvāna velāmativartate । samayam mā'nṛtam kārṣīḥ purvavṛttamanusmaran ॥2-12-44॥

Translation

The ocean, having made a pledge/boundary, never transgresses its shoreline. Remembering the conduct of your ancestors, do not make your promise false.

हिंदी अनुवाद

सागर ने (मर्यादा की) प्रतिज्ञा कर रखी है, इसलिए वह अपनी सीमा (तट) को कभी नहीं लांघता। अपने पूर्वजों के आचरण को याद करते हुए, अपनी प्रतिज्ञा को झूठा मत करो।


English Commentary

Kaikeyi uses a metaphor from nature. The mighty ocean respects its velā (shoreline/boundary) and never transgresses it, symbolising steadfastness. She urges Dasharatha to be as constant as the ocean in keeping his samayam (pledge/contract). By asking him to remember purvavṛttam (past conduct/history of ancestors), she appeals to the family tradition of absolute adherence to truth. The argument is that breaking a promise is a violation of cosmic order (Rta), comparable to the ocean flooding the land.

हिंदी टीका

यहाँ प्रकृति का उदाहरण दिया गया है। समुद्र इतना विशाल और शक्तिशाली होकर भी अपनी मर्यादा ('वेला') नहीं तोड़ता। यह भारतीय साहित्य में एक मानक उपमा है। कैकेयी कहती है कि दशरथ को भी सागर की भांति अपनी 'समय' (मर्यादा/प्रतिज्ञा) का पालन करना चाहिए। 'पूर्ववृत्तम् अनुस्मरन्'—अर्थात अपने कुल की रीत को याद करो ('रघुकुल रीत सदा चली आई, प्राण जाई पर वचन न जाई')। वह दशरथ को यह विश्वास दिलाने की कोशिश कर रही है कि राम को वन भेजना ही एकमात्र 'धर्म' है, क्योंकि यही वचन-पालन है।