Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 14SHLOKA: 60
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 14

वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ।
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् ॥ ॥२-१४-६०॥

Vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyo nikṛntasi । Sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam ॥ ॥2-14-60॥

Translation

"(The King said:) 'With these words (of praise), you are indeed cutting my vitals (Marma) again and again.' Sumantra, having heard these piteous words and seeing the King in a miserable state..."

हिंदी अनुवाद

"(राजा ने कहा:) 'तुम्हारे (इन स्तुति भरे) वाक्यों से तुम मेरे मर्म (हृदय/प्राण) को और अधिक काट रहे हो।' राजा के ऐसे करुण वचन सुनकर और उन्हें दीन अवस्था में देखकर सुमन्त्र..."


English Commentary

Dasharatha’s response is visceral: Marmāṇi mama nikṛntasi (You are severing/cutting my vital organs). He expresses that the praise creates cognitive dissonance so painful it feels like physical torture. Sumantra’s reaction shifts instantly. Hearing the Karuṇaṃ (pathetic/piteous) tone and seeing the King Dīnaṃ (wretched/miserable), the charioteer's celebratory mood evaporates. This is the moment of realization for Sumantra that something is terribly wrong.

हिंदी टीका

यह एक अत्यंत शक्तिशाली पंक्ति है। 'मर्माणि निकृन्तसि'—मर्म वे कोमल अंग होते हैं जहाँ चोट लगने से मृत्यु तुल्य कष्ट होता है। दशरथ कहते हैं कि सुमन्त्र की मीठी बातें तलवार की तरह उनके दिल को चीर रही हैं। यह सुनकर सुमन्त्र को झटका लगता है। अभी तक वे उत्साह में थे, लेकिन राजा की 'दीन' (दयनीय) अवस्था और उनकी दर्दभरी आवाज सुनकर वे स्तब्ध रह गए। जो दृश्य अभी तक 'भ्रम' था, अब 'भय' में बदल गया।