Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 20SHLOKA: 44
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 20

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत् ।
कैकेय्या वदनम् द्रष्टुम् पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ ॥२-२०-४४॥

Nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavādi tat । Kaikeyīyā vadanam draṣṭum putra śakṣyāmi durgatā ॥ ॥2-20-44॥

Translation

"O Son! Since she is perpetually angry and speaks harsh words, how shall I, in my miserable state, be able to look at Kaikeyi's face?"

हिंदी अनुवाद

"हे पुत्र! वह (कैकेयी) सदा क्रोध में रहती है और कठोर वचन बोलती है। मैं अभागिन (दुर्गता) उस कैकेयी का मुख कैसे देख पाऊँगी?"


English Commentary

Kausalya dreads the daily interaction with Kaikeyi post-Rama's departure. She characterizes Kaikeyi as nityakrodha (perpetually angry) and kharavadi (sharp-tongued). The prospect of facing such hostility without her son's buffer is terrifying. Kausalya calls herself durgata (one in a bad state/miserable), acknowledging that she lacks the emotional fortitude to withstand Kaikeyi's triumphant arrogance.

हिंदी टीका

कौशल्या को भविष्य में होने वाले अपमान की चिंता है। कैकेयी 'नित्यक्रोधतया' (सदा क्रोधित रहने वाली) और 'खरवादि' (कड़वा बोलने वाली) है। राम के जाने के बाद कौशल्या को उसी महल में रहना है जहाँ कैकेयी का राज होगा। एक स्वाभिमानी रानी के लिए अपनी सौत के कटु वचन और क्रोधित चेहरा रोज देखना मृत्यु से भी बदतर है। 'दुर्गता' शब्द उनकी विवशता को दर्शाता है।