Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 23SHLOKA: 40
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 23

ब्रवीहि को अद्य एव मया वियुज्यताम् ।
तव असुह्Rद् प्राण यशः सुह्Rज् जनैः ।
यथा तव इयम् वसुधा वशे भवेत् ।
तथा एव माम् शाधि तव अस्मि किम्करः ॥२-२३-४०॥

bravīhi ko adya eva mayā viyujyatām |
tava asuhṛd prāṇa yaśaḥ suhṛj janaiḥ |
yathā tava iyam vasudhā vaśe bhavet |
tathā eva mām śādhi tava asmi kimkaraḥ ॥2-23-40॥

Translation

Tell me, whom shall I separate today from his life, fame, and friends? Instruct me so that this entire earth comes under your control. I am your servant.

हिंदी अनुवाद

आप मुझे आज्ञा दीजिए कि आज मैं आपके किस शत्रु (असुहृद) को उसके प्राण, यश और मित्रों से अलग (वंचित) कर दूँ? जिस प्रकार यह सारी पृथ्वी आपके वश में हो जाए, मुझे वैसा ही आदेश दें। मैं आपका सेवक (किंकर) हूँ।


English Commentary

This is the climax of Lakshmana's fiery speech. Ultimately, he surrenders his will to Rama. He effectively says, "I am a loaded weapon; just point me at the target." By using the word Kinkara (servant/slave), Lakshmana proves the purity of his devotion. He is not an independent rebel; he is Rama’s instrument. If Rama says 'stop,' he stops; if 'strike,' he strikes. Lakshmana’s rage is subservient to Rama’s command. He yearns for just one order from Rama to conquer the entire earth and lay it at his feet.

हिंदी टीका

यह लक्ष्मण के क्रोध भरे भाषण का समापन (climax) है। अंत में वे राम के चरणों में अपना निर्णय सौंप देते हैं। वे कहते हैं, "मैं तैयार हूँ, बस आप इशारा करें।" 'किंकर' (भृत्य/सेवक) शब्द का प्रयोग करके लक्ष्मण ने अपनी भक्ति की सर्वोच्चता सिद्ध की है। वे स्वतंत्र विद्रोही नहीं हैं; वे राम के औजार हैं। यदि राम कहें 'रुको', तो वे रुक जाएंगे; यदि कहें 'मारो', तो वे मार देंगे। लक्ष्मण का क्रोध राम की मर्यादा के अधीन है। वे केवल राम के मुख से एक आदेश सुनना चाहते हैं जिससे वे सारी पृथ्वी को जीतकर राम के चरणों में डाल सकें।