Srimad Valmiki Ramayana

न स्मरिष्यति कौसल्याम् सुमित्राम् च सुदुःखिताम् ।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्याम् पर्यवस्थितः ॥ ॥२-३१-१४॥
na smariṣyati kausalyām sumitrām ca suduḥkhitām |
bharato rājyamāsādya kaikey yām paryavasthitaḥ ॥2-31-14॥
Translation
Having obtained the kingdom and being wholly devoted to (or dependent on) Kaikeyi, Bharata will not remember Kausalya and the deeply grieving Sumitra.
हिंदी अनुवाद
भरत राज्य प्राप्त करके और कैकेयी के अधीन (वश) में होकर कौशल्या और अत्यंत दुखी सुमित्रा की सुध नहीं लेंगे (उन्हें याद नहीं करेंगे)।
English Commentary
Rama employs a realistic argument here regarding political dynamics. Although he loves Bharata, he acknowledges that power often alters loyalties. He posits that Bharata, having ascended the throne through Kaikeyi's machinations, will be "paryavasthitaḥ" (situated in or controlled by) Kaikeyi. Rama fears that under Kaikeyi’s influence, Bharata might neglect Kausalya and Sumitra. Rama is essentially telling Lakshmana: "Do not assume everything will be fine in Ayodhya." He argues that the mothers are vulnerable to political alienation and neglect, making Lakshmana's presence in the capital not just a duty, but a dire necessity for their survival and dignity.
हिंदी टीका
यहाँ श्री राम व्यावहारिकता (Practicality) की बात कर रहे हैं। यद्यपि राम भरत से प्रेम करते हैं, परन्तु वे सत्ता के प्रभाव और संगति के असर को जानते हैं। राम तर्क देते हैं कि भरत अब राजा होंगे और वे अपनी माता कैकेयी के प्रभाव में रहेंगे। जिस कैकेयी ने राम को वनवास दिया, वह कौशल्या का सम्मान क्यों होने देगी? 'कैकेय्याम् पर्यवस्थितः' का अर्थ है जो पूरी तरह कैकेयी पर आश्रित या केंद्रित हो। राम लक्ष्मण को समझा रहे हैं कि ऐसे प्रतिकूल वातावरण में, जहां राजा (भरत) विमाता (कैकेयी) के वश में हो, वहां वृद्ध माताओं (कौशल्या और सुमित्रा) का रक्षक केवल लक्ष्मण ही हो सकते हैं।