Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 34SHLOKA: 30
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 34

रुदन्नाह प्रियम् पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।
कैकेय्या चोद्यमान्स्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ ॥२-३४-३०॥

Rudannāha priyam putram satyapāśena samyataḥ |
Kaikeyyā codyamānstu mitho rājā tamabravīt ॥2-34-30॥

Translation

Bound by the noose of truth and secretly goaded by Kaikeyi, the King, weeping, spoke to his beloved son.

हिंदी अनुवाद

सत्य रूपी फाँसी (बंधन) में जकड़े हुए और एकांत में कैकेयी द्वारा (वन भेजने के लिए) प्रेरित किये जाते हुए, राजा ने रोते हुए अपने प्रिय पुत्र से कहा।


English Commentary

The imagery of satyapāśena samyataḥ (bound by the noose/cords of truth) is powerful. Truth, usually a liberating force, has become a strangulating noose for Dasaratha. The verse adds a cruel detail: Kaikeyyā codyamānaḥ (being goaded/urged by Kaikeyi). Even in these final moments of grief, Kaikeyi is present, silently (or quietly, mitho) pressuring the King to hurry up and send Rama away. She is relentless. Caught between his weeping son and his ambitious wife, bound by his own promise, the King is utterly helpless.

हिंदी टीका

यहाँ राजा की स्थिति अत्यंत दयनीय है। वे 'सत्यपाशेन संयतः' हैं—सत्य के फंदे में जकड़े हुए। पाश (फंदा) आमतौर पर मारने के लिए होता है; यहाँ सत्य ही राजा को मार रहा है। साथ ही, 'कैकेय्या चोद्यमानः'—कैकेयी उन्हें लगातार प्रेरित (मजबूर) कर रही है। शायद वह इशारों से या तीखी नज़रों से राजा को याद दिला रही है कि वे राम को जल्दी विदा करें। बाहर से राजा रो रहे हैं, भीतर से सत्य से बंधे हैं, और बगल में खड़ी कैकेयी उन्हें कोंच रही है। इस तिहरे दबाव (दुख, धर्म, और कैकेयी) के बीच राजा अंतिम विदा देने के लिए विवश हैं।