Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 34SHLOKA: 61
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 34

देव्यस्ततः सम्रुरुदुः समेता ।
स्ताम् वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्छाम् ।
हा हा कृतम् तत्र बभूव सर्वम् ॥ ॥२-३४-६१॥

Devyastataḥ samruruduḥ sametā । Stām varjayitvā naradevapatnīm । Rudan sumantro'pi jagāma mūrchām । Hā hā kṛtam tatra babhūva sarvam ॥ ॥2-34-61॥

Translation

Then, all the queens gathered there cried out together, excepting that one wife of the King (Kaikeyi). Even Sumantra, weeping, went into a swoon. Everywhere, cries of "Ha! Ha!" (Alas! Alas!) arose.

हिंदी अनुवाद

तब उस एक नरदेव-पत्नी (कैकेयी) को छोड़कर, वहां उपस्थित सभी रानियां एक साथ रो पड़ीं। सुमन्त्र भी रोते-रोते मूर्छित हो गए। वहां सब ओर हाहाकार मच गया।


English Commentary

The phrase stām varjayitvā (excepting that one) is a powerful indictment of Kaikeyi’s stoicism amidst universal suffering. While the entire harem and the usually composed minister Sumantra collapsed in grief, Kaikeyi stood unmoved. This contrast highlights her isolation in her cruelty. Sumantra’s swoon is particularly significant; as a seasoned statesman, he is used to crises, but seeing his King in such a state shattered his composure. The atmosphere transformed instantly into one of absolute despair and chaos.

हिंदी टीका

यहाँ वाल्मीकि जी ने 'ताम् वर्जयित्वा' (उस एक को छोड़कर) कहकर कैकेयी की कठोरता को रेखांकित किया है। जब पूरा रनिवास और कठोर मंत्री सुमन्त्र भी राजा की दशा देख विलाप कर रहे थे और मूर्छित हो रहे थे, कैकेयी अविचल खड़ी थीं। यह दृश्य करुणा और क्रूरता का विरोधाभास है। सुमन्त्र, जो राज्य के अत्यंत संतुलित मंत्री थे, उनका मूर्छित होना यह दर्शाता है कि वातावरण कितना शोकपूर्ण था। राजभवन अब श्मशान जैसी निस्तब्धता और हाहाकार में डूब गया था।