Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 42SHLOKA: 34
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 42

तम् रामम् एव अनुविचिन्तयन्तम् | समीक्ष्य देवी शयने नर इन्द्रम् | उप उपविश्य अधिकम् आर्त रूपाउप | विनिह्श्वसन्ती विललाप कृच्च्रम् ॥२-४२-३४॥

tam rāmam eva anuvicintayantam |
samīkṣya devī śayane nara indram |
upa upaviśya adhikam ārta rūpā upa |
vinihśvasantī vilalāpa kṛccram ॥2-42-34॥

Translation

Seeing that lord of men (Dasharatha), who was constantly contemplating only Rama, on the couch, the Queen (Kausalya) sat down beside him and, assuming a state of great distress, sighing deeply, lamented with great difficulty.

हिंदी अनुवाद

उस (दशरथ) को, जो राम का ही चिन्तन कर रहे थे, बिस्तर पर देखकर, देवी (कौसल्या) उनके पास बैठ गईं और अत्यधिक दुखी रूप धारण करके, गहरी साँसें लेते हुए, बड़े कष्ट से विलाप करने लगीं।


English Commentary

This verse captures the extreme suffering of both Dasharatha and Kausalya. Kausalya, seeing her husband 'constantly contemplating only Rama' (rāmam eva anuvicintayantam), understands that his end is near. She sits down beside him in a 'adhikam ārta rūpā' (state of great distress), signifying shared sorrow and the need for support in the final moments. 'Vinihśvasantī vilalāpa kṛccram' (sighing deeply, lamented with great difficulty) indicates that Kausalya herself was weighed down by grief, and even lamenting was physically painful for her. This scene marks the last moment of the king's life, with his wife witnessing his final agony.

हिंदी टीका

यह श्लोक दशरथ और कौसल्या दोनों की चरम पीड़ा को दर्शाता है। कौसल्या अपने पति को 'रामम् एव अनुविचिन्तयन्तम्' (राम का ही चिन्तन करते हुए) देखकर यह समझ जाती हैं कि उनका अंत निकट है। वह 'अधिकम् आर्त रूपा' (अत्यधिक दुखी रूप) में उनके पास बैठ जाती हैं, जो साझा दुःख और अंतिम क्षणों में समर्थन की आवश्यकता को दर्शाता है। 'विनिह्श्वसन्ती विललाप कृच्च्रम्' (गहरी साँसें लेते हुए, बड़े कष्ट से विलाप करने लगीं) यह दर्शाता है कि कौसल्या स्वयं भी दुःख के भार से दबी हुई थीं और उनके लिए विलाप करना भी शारीरिक रूप से कष्टदायक था। यह दृश्य राजा के जीवन का अंतिम क्षण है, जिसमें उनकी पत्नी उनकी अंतिम पीड़ा की साक्षी बन रही हैं।