Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 48SHLOKA: 2
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 48

अनुगम्य निवृत्तानाम् रामम् नगर वासिनाम् ।
उद्गतानि इव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥ ॥२-४८-२॥

anugamya nivṛttānām rāmam nagara vāsinām |
udgatāni iva sattvāni babhūvur amanasvinām ॥2-48-2॥

Translation

Having followed Rama and then returned, the life-force seemed to have departed from those citizens, rendering them mindless (spiritless).

हिंदी अनुवाद

राम का अनुगमन करके (पुनः खाली हाथ) लौटे हुए उन नगरवासियों के प्राण (सत्त्व) मानो शरीर से निकल गए हों, और वे चेतना-शून्य (अमनस्वी) हो गए थे।


English Commentary

This verse captures the 'soulless' state of the returnees. By stating that their sattvāni (vital spirits/essence) seemed to have departed (udgatāni iva), Valmiki suggests they returned as empty shells. They left their hearts with Rama in the forest. Being amanasvinām (bereft of mind/will) implies a mechanical existence where they perform actions without intent or awareness, utterly drained of the will to live.

हिंदी टीका

यहाँ 'सत्त्व' का अर्थ प्राण, ऊर्जा या उत्साह है। कवि कहते हैं कि जब वे लौटे, तो केवल उनका शरीर लौटा; उनके प्राण तो राम के साथ वन में रह गए। वे 'अमनस्विनाम्' (बिना मन/चेतना वाले) हो गए हैं, जैसे चलती-फिरती लाशें (zombies)। यह वियोग की उस स्थिति का वर्णन है जहाँ व्यक्ति शारीरिक रूप से उपस्थित होता है, किन्तु मानसिक और आत्मिक रूप से कहीं और होता है।