Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 50SHLOKA: 14
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 50

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥ ॥२-५०-१४॥

Deva dānava gandharvaiḥ kinnarair upaśobhitām |
Nāga gandharva patnībhiḥ sevitām satatam śivām ॥2-50-14॥

Translation

It (Ganga) was adorned by Devas, Danavas, Gandharvas, and Kinnaras. The wives of Nagas and Gandharvas constantly served that auspicious river.

हिंदी अनुवाद

वह (गंगा) देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों से सुशोभित थी। नागों और गन्धर्वों की पत्नियाँ उस कल्याणकारी नदी की निरंतर सेवा करती थीं।


English Commentary

Valmiki describes the Ganga not merely as a river but as a cosmic meeting point. The presence of both Devas (gods) and Danavas (demons), who are usually adversaries, suggests that the sanctity of the Ganga transcends celestial conflicts. It is a neutral, holy ground revered by all orders of beings, including Kinnaras and Gandharvas. The mention of the wives of Nagas and Gandharvas serving the river highlights its personification as a royal, divine entity worthy of attendance by celestial damsels.

हिंदी टीका

वाल्मीकि जी यहाँ गंगा का वर्णन केवल एक जल-धारा के रूप में नहीं, बल्कि एक 'ब्रह्मांडीय तीर्थ' के रूप में कर रहे हैं। यहाँ देव और दानव, जो आमतौर पर शत्रु होते हैं, गंगा के तट पर एक साथ उपस्थित हैं। यह नदी की पवित्रता का प्रमाण है कि वह सभी प्रकार के प्राणियों—चाहे वे दिव्य हों या अर्ध-दिव्य—को आकर्षित करती है। 'नाग गन्धर्व पत्नीभिः' का उल्लेख नदी के सौंदर्य और वहां के वातावरण की कामनीयता को दर्शाता है, जहाँ दिव्य स्त्रियाँ जल-क्रीड़ा या पूजा के लिए आती हैं।