Srimad Valmiki Ramayana

AYODHYA KANDASARGA: 53SHLOKA: 18
Srimad Valmiki Ramayana - Ayodhya Kanda - Sarga 53

क्षुद्र कर्मा हि कैकेयी द्वेषात् अन्याय्यम् आचरेत् ।
परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥२-५३-१८॥

kṣudra karmā hi kaikeyī dveṣāt anyāyyam ācaret |
paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram ॥2-53-18॥

Translation

"For Kaikeyi is of mean deeds; out of hatred, she might commit injustice. [So,] entrust my mother to Bharata, the knower of Dharma."

हिंदी अनुवाद

"कैकेयी नीच कर्म करने वाली (क्षुद्र कर्मा) है, वह द्वेष के कारण अन्याय कर सकती है। (इसलिए यदि तुम जाओ, तो) मेरी माता को धर्मज्ञ भरत को सौंप देना।"


English Commentary

Rama is uncharacteristically harsh here, labeling Kaikeyi as 'kṣudra karmā' (one of vulgar/base actions). He anticipates she might act 'anyāyyam' (unjustly/illegally) out of sheer spite. Despite his suspicion of the political situation, Rama retains faith in Bharata, calling him 'dharmajñe' (knower of righteousness). He instructs Lakshmana (hypothetically, if he returns) to formally entrust Kausalya to Bharata's care, hoping that Bharata's integrity will serve as a shield against Kaikeyi's malevolence.

हिंदी टीका

राम का क्रोध यहाँ स्पष्ट है। वे कैकेयी को 'क्षुद्र कर्मा' (घटिया काम करने वाली) कहते हैं। यह राम के मुख से निकली बहुत कड़ी आलोचना है। उन्हें भय है कि कैकेयी कौसल्या को विष दे सकती है या शारीरिक पीड़ा पहुँचा सकती है। 'परिदद्या' (सौंप देना) क्रिया का प्रयोग करके वे लक्ष्मण (यदि वे लौटते हैं) को निर्देश दे रहे हैं कि कौसल्या की सुरक्षा का भार भरत पर डाल दें। राम भरत को 'धर्मज्ञ' मानते हैं, यह सिद्ध करता है कि उन्हें भरत के चरित्र पर संदेह नहीं है, केवल कैकेयी पर है।